Jak rozpoznać, że bliska osoba może znajdować się w kryzysie samobójczym? Jak rozmawiać z kimś, kto traci nadzieję, i co zrobić, gdy obawiamy się o jego życie? O tym rozmawiamy z Bartoszem Gradowskim — certyfikowanym specjalistą psychoterapii uzależnień, pedagogiem resocjalizacyjnym i suicydologiem, który na co dzień pracuje z osobami uzależnionymi i ich bliskimi. W swojej pracy pomaga dostrzegać mechanizmy uzależnienia, ale także cierpienie, które często pozostaje ukryte za alkoholem.
Jak rozpoznać, że ktoś może znajdować się w kryzysie samobójczym, i jak odpowiednio zareagować?
Bartosz Gradowski: Pomocna jest zasada 4Z: Zauważ, Zapytaj, Zaakceptuj, Zareaguj, opisana przez Lucynę Kicińską i Joannę Palmę w publikacji dotyczącej szkolnego systemu wsparcia uczniów po próbie samobójczej.
Zauważ. Osoby w kryzysie samobójczym często wysyłają sygnały, choć nie zawsze mówią wprost o swoich myślach. Mogą powtarzać, że chciałyby zasnąć i już się nie obudzić, że nie dają sobie rady albo że nie widzą sensu dalszego życia. Mogą też mówić, że są ciężarem dla innych lub że wszystkim byłoby bez nich łatwiej.
Sygnały niewerbalne to między innymi izolowanie się, nieodbieranie telefonów, unikanie kontaktu, zaniedbywanie codziennych obowiązków czy widoczne przytłoczenie. Niepokój powinny wzbudzić również nagłe zmiany nastroju, nasilenie picia, ryzykowne zachowania i wypowiedzi sugerujące pożegnanie.
Zapytaj. Nie bójmy się zapytać wprost: „Czy myślisz o samobójstwie?”, „Czy zdarza ci się myśleć, że nie chcesz już żyć?”. Pytanie o myśli samobójcze nie powoduje, że człowiek zacznie o nich myśleć. Może być natomiast pierwszym krokiem do rozmowy o cierpieniu, które dotąd pozostawało niewypowiedziane.
Zaakceptuj. Wysłuchajmy drugiej osoby bez oceniania, pouczania i umniejszania jej problemów. Nie pomagają komunikaty: „weź się w garść”, „musisz mieć silną wolę” czy „idź pobiegać”. Uzależnienie nie jest kwestią silnej woli, a kryzys psychiczny nie znika tylko dlatego, że ktoś usłyszy, iż powinien poradzić sobie sam.
Czasem najważniejsze, co możemy zrobić, to po prostu być obok i dać drugiej osobie przestrzeń do opowiedzenia o tym, co przeżywa. Nie musimy mieć gotowych odpowiedzi. Warto natomiast pokazać, że jej cierpienie traktujemy poważnie.
Zareaguj. Sama rozmowa może nie wystarczyć. Czasem potrzebna będzie pomoc w umówieniu wizyty u psychiatry, skontaktowaniu się ze specjalistą lub dotarciu do szpitala. Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, nie zostawiajmy tej osoby samej, o ile możemy bezpiecznie przy niej pozostać, i wezwijmy pomoc pod numerem 112.
Szczególnej uwagi wymagają mężczyźni, których często wychowuje się w przekonaniu, że powinni radzić sobie sami, a okazywanie emocji jest oznaką słabości. Przekaz „chłopaki nie płaczą” może utrudniać proszenie o pomoc nawet wtedy, gdy cierpienie staje się nie do zniesienia. Warto w tym kontekście wspomnieć książkę Marcina Dybuka „Chłopaki nie płaczą, chłopaki z okien skaczą”.
Męska sprawa
Kampania #męskasprawa Fundacji Życie Warte Jest Rozmowy (www.zwjr.pl) oferuje wsparcie osobom w kryzysie samobójczym i ich bliskim, a także osobom, które doświadczyły straty samobójczej.
Mitem jest przekonanie, że osoba planująca samobójstwo zawsze przygotowuje list pożegnalny. Nie jest to regułą. Nie powinniśmy czekać na jednoznaczny dowód, by potraktować czyjeś cierpienie poważnie.
Szczególnej uważności wymagają także seniorzy, którzy mogą zmagać się z samotnością, chorobą i poczuciem bycia ciężarem dla innych. Niekiedy ich cierpienie pozostaje niezauważone. Zachowania autodestrukcyjne mogą przybierać mniej oczywiste formy, takie jak celowe zaniedbywanie odżywiania, nieprzyjmowanie zaleconych leków czy nadużywanie alkoholu. Takie zachowania wymagają oceny stanu zdrowia i bezpieczeństwa, bez pochopnego przypisywania im zamiaru samobójczego.
Według danych Komendy Głównej Policji przytoczonych w zestawieniu opublikowanym na stronie Diversity.pl, według stanu na 20 stycznia 2026 roku, w 2025 roku odnotowano 4 776 zgonów w wyniku prób samobójczych. Mężczyźni stanowili 83 proc. ofiar. Liczba zarejestrowanych prób wyniosła 10 159, a kobiety stanowiły 47 proc. osób podejmujących próby. Wśród dzieci i młodzieży w wieku 7–18 lat zarejestrowano 1 925 prób, a wśród seniorów — 1 277. W grupie osób w wieku 85 lat i więcej odnotowano 115 przypadków.
Dane te pokazują skalę problemu, ale za każdą liczbą stoi człowiek — jego historia, relacje, cierpienie i często również bliscy, którzy próbowali zrozumieć, co się wydarzyło.
Co w sytuacji, gdy ktoś z naszych bliskich odebrał sobie życie?
Bartosz Gradowski: Mówimy wtedy o postwencji (postvention), czyli działaniach podejmowanych po śmierci samobójczej, skierowanych do osób, które straciły kogoś bliskiego. Dotyczy to partnerów, rodziców, dzieci i rodzeństwa, ale również przyjaciół, znajomych czy współpracowników.
Żałoba po śmierci samobójczej może być szczególnie trudna. Bliscy często zmagają się nie tylko z bólem po stracie, ale także z poczuciem winy, bezradnością, złością i pytaniami, na które nie ma prostych odpowiedzi. Mogą wracać do przeszłości, zastanawiając się, czy mogli coś zauważyć, powiedzieć lub zrobić inaczej. Tymczasem odpowiedzialności za śmierć drugiego człowieka nie można sprowadzać do jednego wydarzenia czy jednej rozmowy.
Osoby, które straciły kogoś w wyniku samobójstwa, również znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka kryzysu psychicznego. Dlatego potrzebują uważności, wsparcia i możliwości skorzystania z profesjonalnej pomocy. W rozmowach o śmierci samobójczej warto unikać ujawniania szczegółów i opisywania metody. Ważniejsze jest skupienie się na człowieku, jego życiu oraz potrzebach osób, które zostały.
Wsparcia można szukać między innymi w Fundacji Życie Warte Jest Rozmowy, Fundacji Nagle Sami czy Fundacji Instytut Dobrej Śmierci.
10 września obchodzimy Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom. Hasłem IX Konferencji Fundacji Życie Warte Jest Rozmowy była „Siła relacji”. To ważne przesłanie, bo relacje mogą pełnić funkcję ochronną. Nie chodzi jednak o to, ile osób mamy wokół siebie, lecz o jakość więzi, uważność i szczerość, a także o poczucie, że w trudnym momencie możemy zwrócić się do kogoś po pomoc.
Pomoc warta życia
Czasami regulowanie emocji przekracza nasze możliwości. Wtedy ważne jest, by nie zostawać z nimi w samotności i pozwolić sobie na wsparcie drugiej osoby. Przychodzą mi na myśl słowa Eltona Johna, który stwierdził, że wypowiedzenie słów „potrzebuję pomocy” było najtrudniejszą rzeczą w jego życiu, ale też tą, która je uratowała.
Samobójstwo nie zawsze poprzedza długi okres widocznych sygnałów, a nie wszystkie sygnały jesteśmy w stanie rozpoznać. Wiele osób w kryzysie próbuje jednak komunikować swoje cierpienie, niekiedy w sposób pośredni. Dlatego warto czasem odłożyć własne sprawy i znaleźć czas dla kogoś, kto kolejny raz prosi nas o rozmowę.
Uzależnienie i kryzys samobójczy łączy często poczucie bycia w matni. Człowiek stopniowo zawęża swoje spojrzenie na sytuację, przestaje dostrzegać możliwe rozwiązania, a jednocześnie słyszy rady i widzi osoby, które — przynajmniej pozornie — dobrze sobie radzą. To może jeszcze bardziej pogłębiać poczucie osamotnienia.
Z perspektywy socjologicznej akt samobójczy można rozpatrywać jako skrajne zerwanie relacji ze społeczeństwem. Zachowania samobójcze mogą rozwijać się w wyniku długotrwałego procesu, w którym czynniki ryzyka nie są równoważone przez czynniki ochronne. Nie oznacza to jednak, że każdą tragedię da się przewidzieć. Oznacza natomiast, że warto uważnie przyglądać się cierpieniu, reagować na nie i tworzyć przestrzeń, w której proszenie o pomoc nie będzie powodem do wstydu.
Czasem nie możemy rozwiązać problemów drugiego człowieka. Możemy jednak pomóc mu nie zostawać z nimi samemu. A to bywa pierwszym krokiem do tego, by ponownie zobaczył, że istnieje inne wyjście.
O rozmówcy
Bartosz Gradowski — certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień, pedagog, resocjalizator i suicydolog, w trakcie szkoły psychoterapii w Laboratorium Psychoedukacji. Pracuje w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia w Centrum Odwykowym na Oddziale Dziennym przy ul. Łokietka 11 w Warszawie oraz w prywatnej placówce Phoenix Recovery Center przy ul. Alpejskiej 43 w Warszawie, gdzie prowadzi psychoterapię uzależnień indywidualną i grupową.
Prowadzi również konto edukacyjne poświęcone terapii uzależnień na Instagramie: @bartosz.gradowski.
Bibliografia
- Gradowski B., „Co warto wiedzieć o zjawisku zachowań samobójczych. Terapia osób uzależnionych i ich bliskich”, 2026, nr 2, s. 17–21.
- Kicińska L., Palma J., Szkolny system wsparcia uczniów po próbie samobójczej, Biblioteka Suicydologiczna, t. III, Warszawa, 2023.
Zostaw swój komentarz:
Mogą Cię zainteresować:
Dodaj komentarz