Dlaczego niektóre nałogi są społecznie nagradzane?

Uzależnienie kojarzy się zazwyczaj z zachowaniem, które prędzej czy później zaczyna budzić niepokój otoczenia. Nadmierne picie alkoholu, używanie narkotyków czy hazard prowadzą do konsekwencji, które trudno uznać za społecznie pożądane. Znacznie trudniej dostrzec problem, kiedy podobny mechanizm ukrywa się za zachowaniami wysoko cenionymi: intensywną pracą, regularnym treningiem, nieustannym rozwojem czy kolejnymi osiągnięciami. Człowiek pracujący po kilkanaście godzin na dobę może być postrzegany jako ambitny. Osoba ćwicząca mimo zmęczenia – jako zdyscyplinowana. Ktoś, kto natychmiast po jednym sukcesie wyznacza sobie następny cel – jako wyjątkowo zmotywowany. Tymczasem zachowanie nie staje się zdrowe tylko dlatego, że jest społecznie nagradzane. Kluczowe pozostaje pytanie o jego funkcję: czy człowiek nadal wybiera to, co robi, czy coraz bardziej tego potrzebuje, żeby regulować emocje, poczucie własnej wartości i sposób myślenia o sobie?

Kiedy sukces utrudnia zobaczenie problemu

W przypadku zachowań społecznie aprobowanych problem może przez bardzo długi czas pozostawać niewidoczny. Otoczenie nie tylko go nie zatrzymuje, ale wręcz wzmacnia. Pracownik odbiera kolejne pochwały, awansuje, dostaje premie. Osoba intensywnie trenująca słyszy komplementy dotyczące wyglądu, kondycji i samodyscypliny. Człowiek nastawiony na osiągnięcia otrzymuje potwierdzenie, że jego sposób funkcjonowania jest właściwy.

To zasadnicza różnica w porównaniu z zachowaniami, których konsekwencje szybko spotykają się ze społeczną dezaprobatą. Kiedy ktoś traci pieniądze w hazardzie, otoczenie zazwyczaj dostrzega problem. Gdy przez siedem dni w tygodniu pracuje po kilkanaście godzin, może usłyszeć, że jest wyjątkowo zaangażowany.

Nie oznacza to oczywiście, że intensywna praca, sport czy ambicja są formami uzależnienia. Większość ludzi może angażować się w nie bardzo mocno i pozostawać zdrowymi. Problem zaczyna się wówczas, gdy aktywność przestaje być jednym z obszarów życia, a zaczyna organizować poczucie własnej wartości i regulować niemal wszystkie trudne stany emocjonalne.

W gabinecie warto pytać nie tylko o to, ile ktoś pracuje czy jak często ćwiczy, ale przede wszystkim o to, co dzieje się, kiedy nie może tego zrobić. Jeżeli dzień bez pracy wywołuje silny niepokój, odpoczynek poczucie winy, a opuszczenie treningu prowadzi do napięcia i przymusu jego „odrobienia”, zaczynamy widzieć zupełnie inny obraz. Zachowanie, które z zewnątrz wygląda jak samodyscyplina, może od środka być przeżywane jako przymus – komentuje Katarzyna Andrzejewska, psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień.

Ta sama czynność, zupełnie inna funkcja

Granicy między zdrowym zaangażowaniem a zachowaniem problemowym nie da się wyznaczyć prostą liczbą godzin. Ktoś może trenować sześć razy w tygodniu, ponieważ przygotowuje się do zawodów i jednocześnie bez większego problemu zrezygnować z treningu w przypadku choroby. Inna osoba ćwiczy cztery razy w tygodniu, ale każda niemożność wykonania treningu wywołuje u niej silny lęk, poczucie winy i przekonanie, że straci kontrolę nad swoim ciałem.

Podobnie jest z pracą. Okresowo bardzo intensywne zaangażowanie zawodowe może wynikać z realnych okoliczności i nie musi oznaczać problemu. Ważniejsze jest to, czy człowiek zachowuje elastyczność. Czy potrafi skończyć pracę, kiedy zadanie jest wykonane? Umie odpoczywać bez poczucia, że marnuje czas? Czy jego relacje, sen i zdrowie pozostają ważne również wtedy, kiedy pojawia się kolejny zawodowy cel?

Z perspektywy psychologicznej istotna jest funkcja danego zachowania. Praca może dawać satysfakcję, ale może również chronić przed poczuciem pustki. Trening może służyć zdrowiu, ale może być metodą rozładowywania napięcia, bez której człowiek nie potrafi już funkcjonować. Osiągnięcia mogą wynikać z ciekawości i ambicji, ale mogą również stać się sposobem nieustannego potwierdzania: „jestem coś wart”.

Dodatkowo człowiekowi stosunkowo łatwo jest znaleźć dla takiego zachowania społecznie akceptowane wyjaśnienie. „Po prostu jestem ambitny”, „lubię ciężko pracować”, „sport wymaga poświęceń”, „bez dyscypliny niczego się nie osiąga”. Każde z tych zdań może być całkowicie prawdziwe. Może jednak również pełnić funkcję racjonalizacji i pozwalać interpretować zachowanie jako wynik świadomego wyboru i cenionych cech charakteru, mimo że coraz większą rolę odgrywają w nim lęk, przymus i trudność w zatrzymaniu się. To właśnie społeczna atrakcyjność takiego wyjaśnienia może sprawić, że problem długo pozostaje nierozpoznany zarówno przez samą osobę, jak i jej otoczenie.

Kiedy nagrodą nie jest sukces, tylko ulga

To właśnie w tym miejscu pojawia się podobieństwo do innych zachowań nałogowych. Człowiek początkowo podejmuje aktywność dlatego, że daje mu ona przyjemność albo satysfakcję. Z czasem może jednak odkryć, że pozwala ona również regulować trudne emocje.

Po ciężkim dniu zostaje dłużej w pracy, bo wtedy nie musi myśleć o konflikcie w domu. Po kłótni idzie na trening i ćwiczy do całkowitego wyczerpania. Kiedy pojawia się poczucie własnej niewystarczalności, wyznacza sobie kolejny cel. Sukces przynosi ulgę: przez chwilę można poczuć się kompetentnym, wartościowym, bezpiecznym.

Jeżeli ten mechanizm zaczyna się powtarzać, mózg uczy się zależności: trudna emocja – działanie – ulga. W psychologii taki proces określa się jako negatywne wzmocnienie. Zachowanie utrwala się nie tylko dlatego, że przynosi nagrodę, ale dlatego, że usuwa lub zmniejsza stan, którego człowiek nie chce doświadczać.

To ważne rozróżnienie. Osoba może mówić, że „kocha swoją pracę”, podczas gdy od dawna nie odczuwa w niej szczególnej przyjemności. Pracuje, ponieważ zatrzymanie się oznaczałoby kontakt ze zmęczeniem, samotnością, lękiem albo pytaniem o to, kim jest poza rolą zawodową.

W pewnym momencie warto zadać sobie pytanie: czy ja jeszcze dążę do czegoś, czego naprawdę chcę, czy przede wszystkim uciekam przed stanem, którego nie potrafię znieść? To samo zachowanie może wyglądać identycznie, ale mieć zupełnie inną funkcję. Ktoś może biegać, bo kocha bieganie, a ktoś inny dlatego, że dzień bez treningu uruchamia nieznośne poczucie winy. Z zewnątrz widzimy dwie osoby uprawiające sport. Psychologicznie mogą to być dwa całkowicie różne procesy – zauważa Katarzyna Andrzejewska.

Pułapka poczucia własnej wartości

Szczególnie istotnym mechanizmem jest uzależnienie poczucia własnej wartości od wyników. W literaturze psychologicznej opisuje się między innymi performance-based self-esteem, czyli samoocenę opartą na osiągnięciach. W takim sposobie funkcjonowania poczucie własnej wartości pozostaje silnie zależne od tego, czy człowiek spełnia określone standardy, jest produktywny, odnosi sukcesy i uzyskuje potwierdzenie swojej skuteczności.

Jeżeli człowiek nauczył się myśleć o sobie: „jestem wartościowy, kiedy jestem skuteczny”, każdy sukces staje się krótkotrwałym potwierdzeniem własnej wartości. Nie chodzi już wyłącznie o radość z dobrze wykonanego zadania. Osiągnięcie zaczyna odpowiadać na znacznie bardziej podstawowe pytanie: „czy jestem wystarczająco dobry?”.

Problem w tym, że taka odpowiedź ma krótki termin ważności. Ukończony projekt daje satysfakcję, ale po chwili potrzebny jest następny. Osiągnięty wynik sportowy zostaje natychmiast zastąpiony wyższym celem. Awans cieszy przez kilka tygodni, po czym staje się nową normą. Poprzeczka nieustannie się przesuwa.

W tym sensie samoocena wymaga ciągłego podtrzymywania kolejnymi dowodami skuteczności. Kiedy ich brakuje, nie pojawia się neutralne: „dzisiaj niczego szczególnego nie osiągnąłem”, lecz znacznie bardziej dotkliwe doświadczenie: „jestem leniwy”, „marnuję czas”, „inni mnie wyprzedzają”, „jestem nikim”. Brak wyniku zaczyna być przeżywany jak unieważnienie samego siebie.

Może pojawić się charakterystyczna trudność w przeżywaniu sukcesu. Zamiast: „zrobiłem coś ważnego i jestem z tego zadowolony”, pojawia się: „dobrze, ale co dalej?”. Odpoczynek jest trudny, ponieważ nie dostarcza potwierdzenia własnej wartości. Bezczynność może wręcz uruchamiać lęk: jeśli niczego nie produkuję, nie osiągam i nie poprawiam, to co właściwie świadczy o mojej wartości?

Z tego punktu widzenia kolejne osiągnięcia zaczynają działać jak krótkotrwałe dawki psychologicznego uspokojenia. Nie budują stabilnej samooceny, lecz na chwilę tłumią jej chwiejność. I właśnie dlatego sukces może paradoksalnie nie kończyć pogoni za osiągnięciami, lecz uruchamiać potrzebę kolejnego sukcesu.

Społeczna nagroda może opóźniać moment zatrzymania

W zachowaniach społecznie cenionych istnieje jeszcze jedna pułapka: konsekwencje przez długi czas mogą wyglądać jak sukces. Człowiek pracuje coraz więcej i rzeczywiście awansuje. Trenuje mimo bólu i osiąga lepsze wyniki. Rezygnuje z odpoczynku i kończy kolejne projekty.

Koszty narastają w innych obszarach. Pogarsza się sen. Relacje zostają podporządkowane pracy lub treningom. Pojawia się przewlekłe zmęczenie, drażliwość, trudność w odpoczywaniu. Organizm wysyła sygnały przeciążenia, ale człowiek interpretuje je jako słabość, którą należy pokonać.

Co więcej, otoczenie może wzmacniać właśnie tę strategię. „Podziwiam, skąd bierzesz na to energię”, „chciałbym mieć twoją dyscyplinę”, „ty zawsze dajesz radę” – takie komunikaty mogą utrudniać przyznanie przed samym sobą, że sytuacja dawno przestała być komfortowa.

Można tu dostrzec takie reakcje otoczenia, które (często zupełnie nieświadomie) ułatwiają podtrzymywanie problemowego zachowania. W uzależnieniach od substancji może to być na przykład chronienie osoby przed konsekwencjami jej picia czy używania. W przypadku społecznie cenionych aktywności mechanizm jest bardziej subtelny: otoczenie nie tyle usuwa konsekwencje, ile nagradza zachowanie, które te konsekwencje powoduje.

Pracodawca korzysta z tego, że ktoś stale bierze dodatkowe obowiązki. Otoczenie podziwia osobę trenującą mimo kontuzji. Rodzina może przez lata mówić o kimś: „on po prostu taki jest, zawsze musi coś robić”. W efekcie sygnały ostrzegawcze zostają przedefiniowane jako zalety: niemożność odpoczynku staje się pracowitością, ignorowanie ograniczeń – wytrwałością, a przymus osiągania kolejnych wyników – ambicją. Społeczna aprobata może więc stać się częścią mechanizmu podtrzymującego problem.

Najważniejszym testem jest elastyczność

Jak więc odróżnić pasję, ambicję i zaangażowanie od zachowania, które zaczyna przejmować kontrolę? Jednym z najbardziej użytecznych kryteriów jest elastyczność. Zdrowa aktywność może być ważna, ale człowiek potrafi ją dostosować do sytuacji. Sportowiec odpoczywa, kiedy jest kontuzjowany. Zaangażowany pracownik potrafi zamknąć komputer i spędzić wieczór z rodziną. Ambitna osoba może ponieść porażkę bez całkowitego rozpadu obrazu siebie.

Warto więc przeprowadzić prosty eksperyment. Zrezygnować raz z treningu bez jego odrabiania. Zakończyć pracę o wyznaczonej godzinie, choć można byłoby zrobić jeszcze jedno zadanie. Przeznaczyć wolny dzień na coś, co nie służy rozwojowi, produktywności ani osiągnięciom. A potem obserwować reakcję.

Jeżeli pojawia się lekki dyskomfort, nie musi oznaczać niczego niepokojącego. Jeżeli jednak odpoczynek uruchamia silny lęk, poczucie winy, rozdrażnienie albo przymus powrotu do aktywności, warto zapytać, jaką funkcję naprawdę zaczęła ona pełnić.

Bardzo dużo informacji daje odpowiedź na pytanie: „czy potrafię tego nie zrobić?”. Nie pytamy wyłącznie, czy dana aktywność przynosi korzyści, bo przecież praca, sport i rozwój rzeczywiście mogą je przynosić. Pytamy, czy człowiek nadal ma wybór. Czy potrafi odpocząć, zmienić plan, zaakceptować gorszy wynik i pozostać ze sobą bez konieczności natychmiastowego działania. Utrata tej elastyczności jest znacznie ważniejszym sygnałem ostrzegawczym niż sama intensywność aktywności – podkreśla Katarzyna Andrzejewska.

Nie chodzi o to, żeby mniej chcieć

Rozwiązaniem nie jest rezygnacja z ambicji, sportu czy satysfakcji zawodowej. Nie chodzi również o uznawanie każdego intensywnego zaangażowania za uzależnienie. Istotą zmiany jest odzyskanie wyboru.

Pomocne może być obserwowanie nie tylko tego, co robimy, ale również tego, co dana aktywność robi z nami. Czy poszerza życie, czy zaczyna je zawężać? Pozwala realizować wartości, czy zastępuje inne ważne obszary? Czy sukces przynosi satysfakcję, czy jedynie krótkotrwałą ulgę przed kolejnym przymusem działania?

Warto też świadomie budować więcej niż jedno źródło poczucia własnej wartości. Jeżeli człowiek definiuje siebie wyłącznie poprzez pracę, każda zawodowa porażka staje się zagrożeniem dla całej tożsamości. Jeżeli oprócz pracy istnieją relacje, zainteresowania, odpoczynek, bliskość i możliwość bycia wartościowym także wtedy, gdy niczego się nie osiąga, pojedynczy obszar nie musi już dźwigać całego ciężaru samooceny.

Najtrudniejsze może być nauczenie się odpoczynku, który nie wymaga uzasadnienia. Nie „odpoczywam, żeby jutro pracować efektywniej”, ale odpoczywam, ponieważ jestem człowiekiem, którego życie nie musi w każdej chwili prowadzić do wyniku.

Społecznie nagradzane zachowanie nie staje się problemem dlatego, że jest intensywne. Granica zostaje przekroczona wtedy, gdy człowiek stopniowo traci możliwość wyboru, a aktywność zaczyna regulować jego emocje, samoocenę i poczucie bezpieczeństwa kosztem innych obszarów życia. W przypadku pracy, sportu i osiągnięć dodatkową trudnością jest to, że zarówno sam człowiek, jak i jego otoczenie mogą przez długi czas nazywać przymus ambicją, a koszty, ceną sukcesu. Dlatego czasem ważniejszym pytaniem od „ile osiągam?” okazuje się znacznie prostsze: co się ze mną dzieje, kiedy przez chwilę nie muszę osiągać niczego?

Katarzyna Andrzejewska – psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień oraz psychoterapeutka w trakcie szkolenia. Pracuje z osobami zmagającymi się z uzależnieniami oraz problemami związanymi z regulacją emocji. Współpracuje z Ośrodkiem Readaptacyjno-Rehabilitacyjnym w Anielinie oraz Poradnią Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia w Warszawie.