Uzależnienie od alkoholu a ryzyko samobójstwa. Cz. 1 rozmowy z Bartoszem Gradowskim, terapeutą i suicydologiem

Czasem człowiek cierpi tak bardzo, że przestaje widzieć jakiekolwiek wyjście. Zamyka się w sobie, coraz rzadziej odbiera telefony, odsuwa się od bliskich. Niekiedy próbuje zagłuszyć ból alkoholem, wierząc, że choć na chwilę uda mu się uciszyć myśli, lęk i poczucie beznadziei. Z zewnątrz może wyglądać, jakby po prostu sobie nie radził. W środku może jednak toczyć walkę, o której nikomu nie potrafi opowiedzieć.

Kryzys samobójczy nie zawsze widać na pierwszy rzut oka. Nie każdy, kto myśli o odebraniu sobie życia, mówi o tym wprost. Czasem sygnałem jest wycofanie, bezsenność, narastająca drażliwość, a czasem kolejne sięganie po alkohol. Dlatego tak ważne jest, by nie oceniać, nie bagatelizować i nie zakładać, że ktoś po prostu musi wziąć się w garść. Za zachowaniem, które trudno nam zrozumieć, może kryć się cierpienie przekraczające możliwości jednej osoby.

Szczególnie trudna jest sytuacja osób uzależnionych. Alkohol, po który sięgają, by choć na chwilę poczuć ulgę, może pogłębiać ich problemy psychiczne, osłabiać zdolność oceny sytuacji i zwiększać ryzyko impulsywnych, niebezpiecznych zachowań. W ten sposób powstaje błędne koło, z którego coraz trudniej znaleźć wyjście.

Rozmawiamy z Bartoszem Gradowskim — certyfikowanym specjalistą psychoterapii uzależnień, pedagogiem resocjalizacyjnym i suicydologiem, który na co dzień pracuje z osobami uzależnionymi i ich bliskimi. W swojej pracy pomaga dostrzegać mechanizmy uzależnienia, ale także cierpienie, które często pozostaje ukryte za alkoholem.

Redakcja: Jednym z czynników ryzyka zachowań samobójczych jest używanie substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu. Jak wygląda ten związek w przypadku uzależnienia?

Bartosz Gradowski: W uzależnieniu nie chodzi o okazjonalne picie, lecz o przewlekłe używanie alkoholu i konsekwencje, jakie się z nim wiążą. Alkohol jest substancją psychoaktywną, która wpływa na funkcjonowanie mózgu, zmienia zdolności poznawcze i osłabia ocenę sytuacji. Łączenie go z innymi substancjami, w tym lekami, dodatkowo zwiększa ryzyko szkód.

Przewlekłe picie może prowadzić do zmian w mózgu, padaczki alkoholowej, neuropatii, chorób przewodu pokarmowego, nowotworów, marskości wątroby, cukrzycy i nadciśnienia. Zwiększa również ryzyko urazów, wypadków oraz udziału w bójkach. To różne drogi autodestrukcji związanej z alkoholem. W tekstach grup samopomocowych Anonimowych Narkomanów pojawia się określenie: „używanie stało się dla nas powolnym samobójstwem”.

Wielu moich pacjentów nie przypuszczało, że po pierwszym alkoholu trafią na oddział leczenia uzależnień. Dotyczy to również osób, które dorastały w domach z problemem uzależnienia i obiecywały sobie, że nigdy nie będą pić. To trudne doświadczenie, ale może stać się początkiem leczenia i porzucenia iluzji kontroli.

W terapii uzależnień rozróżniamy zachowania samobójcze podejmowane pod wpływem substancji oraz te, do których dochodzi na trzeźwo. Chciałbym też podkreślić, że nie ma „nieudanych prób samobójczych”. Są próby, które zakończyły się śmiercią, i takie, które nie zakończyły się śmiercią. Słowa mają moc, dlatego warto zwracać uwagę na to, jak mówimy o osobach w kryzysie.

W jaki sposób alkohol wpływa na psychikę i może zwiększać ryzyko zachowań samobójczych?

Bartosz Gradowski: Alkohol upośledza funkcjonowanie płata czołowego i kory przedczołowej, które odpowiadają między innymi za przewidywanie konsekwencji i logiczne myślenie. Osłabia naturalne hamulce, zwiększając ryzyko impulsywnych i zagrażających życiu zachowań. Nie jest więc „dodaniem odwagi”, jak niektórzy sądzą.

Alkohol działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. Wiele osób próbuje łagodzić nim objawy depresji, lęku czy napięcia, ale w dłuższej perspektywie może to pogłębiać trudności psychiczne. W konsekwencji mogą nasilać się objawy depresyjne, wśród których występują również myśli samobójcze.

W uzależnieniu zmienia się także poczucie normalności. Z czasem człowiek zaczyna traktować stan pod wpływem alkoholu jako naturalny, a trzeźwość może wiązać się z napięciem, lękiem i dyskomfortem. Alkohol w łagodniejszej formie, na przykład piwo czy napój rozcieńczony, bywa postrzegany jako mniej groźny. Tymczasem organizm nie kieruje się etykietą — metabolizuje zawarty w napoju alkohol.

W mojej praktyce klinicznej obserwuję, że u osób pijących piwo również mogą silnie rozwijać się mechanizmy uzależnienia, takie jak racjonalizowanie i minimalizowanie problemu. U osób pozostających w trwałej remisji nawet piwo bezalkoholowe może wywoływać skojarzenia z piciem, a u części z nich takie skojarzenia wiązały się z nawrotem. Nie oznacza to, że reakcja każdej osoby będzie taka sama, ale warto uwzględnić indywidualne doświadczenia i ryzyko.

Szczególnie trudnym momentem jest odstawienie alkoholu. U osób uzależnionych nagłe zaprzestanie picia po długim okresie intensywnego używania może doprowadzić do alkoholowego zespołu abstynencyjnego, który w ciężkich przypadkach stanowi zagrożenie życia. Dlatego niekiedy konieczne jest odtrucie pod nadzorem medycznym.

Na stan psychiczny wpływa również rosnąca tolerancja na alkohol. Początkowo picie może przynosić odprężenie, euforię czy zmniejszenie lęku. Z czasem pojawiają się nasilone stany lękowe, obniżenie nastroju, „kace moralne”, problemy z odpoczynkiem bez alkoholu i objawy abstynencyjne. Powstaje błędne koło: człowiek pije, żeby poczuć się normalnie, a kiedy nie pije, zaczyna cierpieć.

Wiele osób myli odtrucie z leczeniem uzależnienia. Tymczasem uzależnienie nie rozwija się w kilka tygodni, a samo odstawienie alkoholu nie rozwiązuje problemu. Detoks jest często dopiero początkiem drogi. Kolejne etapy obejmują psychoedukację, poprawę stanu zdrowia, psychoterapię, utrwalanie zmiany i zapobieganie nawrotom. To proces, który może trwać dwa lub trzy lata, a niekiedy dłużej.

Nie można też pomijać wpływu alkoholu na sen. Osoby, które piją, żeby zasnąć, często nie zdają sobie sprawy, że alkohol pogarsza jakość odpoczynku. Organizm zamiast regenerować się, metabolizuje substancję, przez co sen staje się płytszy i mniej efektywny. Bezsenność może być objawem depresji, a nieleczona depresja zwiększa ryzyko samobójstwa.

Niebezpieczne jest również łączenie alkoholu z lekami psychiatrycznymi. Takie połączenie może powodować nieprzewidywalne interakcje, nasilać działania niepożądane i zwiększać zagrożenie dla zdrowia i życia. Dlatego przyjmując leki, należy omówić z lekarzem kwestię spożywania alkoholu.

Na jakie sygnały i czynniki ryzyka powinniśmy zwrócić szczególną uwagę?

Bartosz Gradowski: Pomocne mogą być dwie uproszczone skale, które porządkują wiedzę o czynnikach ryzyka i sygnałach kryzysu samobójczego. Trzeba jednak pamiętać, że nie są one narzędziami diagnostycznymi i nie zastępują profesjonalnej oceny sytuacji.

Pierwsza z nich to SAD PERSONS, opracowana przez Pattersona i współpracowników w 1983 roku. Akronim obejmuje dziesięć obszarów:

• S — Sex: płeć; w statystykach mężczyźni częściej umierają w wyniku samobójstwa.
• A — Age: wiek; w pierwotnej skali wskazywano osoby poniżej 20. i powyżej 45. roku życia.
• D — Depression: objawy depresyjne lub depresja.
• P — Previous attempts: wcześniejsze próby samobójcze.
• E — Ethanol abuse: nadużywanie alkoholu lub innych substancji.
• R — Rational thinking loss: zaburzenia racjonalnego myślenia.
• S — Social support lacking: brak wsparcia społecznego.
• O — Organized plan for suicide: konkretny plan samobójstwa.
• N — No spouse or not living with a partner: brak bliskiej relacji partnerskiej lub samotne życie.
• S — Sickness: problemy zdrowotne, szczególnie przewlekły ból, bezsenność i wyczerpanie.

Drugim narzędziem jest IS PATH WARM — akronim opracowany przez Amerykańskie Towarzystwo Suicydologiczne w 2007 roku. Pomaga zapamiętać sygnały, które mogą wskazywać na zwiększone ryzyko samobójstwa:

• I — Ideation: myśli samobójcze.
• S — Substance abuse: nadużywanie substancji psychoaktywnych.
• P — Purposelessness: brak celu i poczucia sensu życia.
• A — Anxiety: lęk, niepokój i trudności ze snem.
• T — Trapped: poczucie bycia w pułapce, bez wyjścia.
• H — Hopelessness: brak nadziei.
• W — Withdrawal: wycofanie i izolacja.
• A — Anger: złość, rozdrażnienie lub agresja.
• R — Recklessness: impulsywność i zachowania ryzykowne.
• M — Mood changes: zmiany nastroju.

Wśród osób uzależnionych możemy obserwować wiele z tych sygnałów: zmiany nastroju, głód alkoholowy, impulsywność, podejmowanie ryzyka, bezsenność, lęk czy wycofanie. Zdarzało się, że pacjenci zamykani przez bliskich, aby nie mogli wyjść po alkohol, wydostawali się przez okna, nie oceniając realnego zagrożenia.

Trzeba jednak rozróżniać zachowania podejmowane pod wpływem substancji od zachowań samobójczych. Wyjście przez okno w poszukiwaniu alkoholu jest czymś innym niż skok z zamiarem odebrania sobie życia. Pod wpływem substancji człowiek może nie przewidywać konsekwencji i nie oceniać właściwie niebezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak, że takie zachowanie można zbagatelizować. W obu przypadkach potrzebna jest reakcja i ocena bezpieczeństwa.

Próba samobójcza może nie zakończyć się śmiercią, ale prowadzić do trwałego uszczerbku na zdrowiu, urazu kręgosłupa, niedowładu czy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Osoby, które przeżyły takie doświadczenie, czasem mówią później, że w tamtym momencie nie widziały już innego wyjścia.

Kryzys samobójczy często rozwija się na skutek długotrwałego stresu. Znaczenie mają relacje, sytuacja socjalno-bytowa i wydarzenia takie jak utrata pracy, śmierć lub choroba bliskiej osoby, odrzucenie, długi czy własne problemy zdrowotne. Mogą one prowadzić do poczucia osaczenia, utraty nadziei, wycofania i bezsenności.

Nie możemy jednak zakładać, że dane wydarzenie dla każdego będzie miało takie samo znaczenie. To, co dla jednej osoby jest trudnością, którą potrafi przezwyciężyć, dla innej może stać się doświadczeniem przekraczającym jej możliwości. Dlatego tak ważne jest, by próbować spojrzeć na sytuację z perspektywy osoby przeżywającej kryzys, zamiast oceniać ją przez pryzmat własnych doświadczeń.

O rozmówcy

Bartosz Gradowski — certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień, pedagog, resocjalizator i suicydolog, w trakcie szkoły psychoterapii w Laboratorium Psychoedukacji. Pracuje w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia w Centrum Odwykowym na Oddziale Dziennym przy ul. Łokietka 11 w Warszawie oraz w prywatnej placówce Phoenix Recovery Center przy ul. Alpejskiej 43 w Warszawie, gdzie prowadzi psychoterapię uzależnień indywidualną i grupową.

Prowadzi również konto edukacyjne poświęcone terapii uzależnień na Instagramie: @bartosz.gradowski.

Bibliografia

• Gradowski B., „Co warto wiedzieć o zjawisku zachowań samobójczych. Terapia osób uzależnionych i ich bliskich”, 2026, nr 2, s. 17–21.
• Kicińska L., Palma J., Szkolny system wsparcia uczniów po próbie samobójczej, Biblioteka Suicydologiczna, t. III, Warszawa, 2023.

CZĘŚĆ 2 ROZMOWY Z BARTOSZEM GRADOWSKIM