Granie online, media społecznościowe, zakupy czy wielogodzinne oglądanie materiałów wideo łączy jedno: wszystkie te aktywności odbywają się w internecie. Jednak z perspektywy mózgu ich problematyczne używanie nie jest tym samym zjawiskiem. Różne formy uzależniających zachowań online mogą wiązać się z odmiennymi wzorcami funkcjonowania układu nagrody, a szczególnie wyraźne zmiany obserwowane są w przypadku zaburzenia związanego z graniem w internecie.
Autorzy analizy zwracają uwagę że określenie „uzależnienie od internetu” może być zbyt szerokie, aby opisywać wszystkie problematyczne zachowania online jako jedno zaburzenie. Inne mechanizmy mogą bowiem stać za wielogodzinnym graniem, inne za kompulsywnym korzystaniem z mediów społecznościowych, a jeszcze inne za niekontrolowanym robieniem zakupów czy oglądaniem treści wideo. Poszczególne zachowania różnią się m.in. motywacją, przebiegiem oraz charakterystyką osób najbardziej na nie podatnych. Zdaniem badaczy może to mieć znaczenie zarówno dla diagnozy, jak i sposobu prowadzenia terapii.
Co dzieje się w układzie nagrody?
Aby zrozumieć różnice między poszczególnymi formami problematycznego korzystania z internetu, naukowcy przyjrzeli się przede wszystkim układowi nagrody. To sieć struktur mózgowych uczestniczących m.in. w odczuwaniu przyjemności, motywacji, uczeniu się na podstawie doświadczeń oraz podejmowaniu decyzji.
Autorzy analizowali trzy podstawowe elementy przetwarzania nagrody. Pierwszy dotyczy reakcji na nagrodę – również samego oczekiwania, że za chwilę wydarzy się coś przyjemnego. Drugi obejmuje uczenie się, czyli tworzenie związku między określonym zachowaniem a jego konsekwencją. Trzeci odnosi się do wartościowania nagrody: tego, jak ważna, atrakcyjna i motywująca staje się ona dla konkretnej osoby.
Mechanizmy te są naturalną częścią funkcjonowania człowieka. Problem może pojawiać się wtedy, gdy określone bodźce zaczynają zyskiwać nieproporcjonalnie duże znaczenie, a inne źródła satysfakcji stopniowo tracą swoją atrakcyjność.
Przebieg badania i obserwacja mechanizmów
W systematycznym przeglądzie uwzględniono wyniki 44 badań wykorzystujących techniki neuroobrazowania. Analizowano zarówno budowę mózgu, jak i sposób jego funkcjonowania u dorosłych z różnymi formami problematycznego korzystania z internetu.
Najbardziej rozległy obraz zmian wyłaniał się z badań dotyczących Internet Gaming Disorder, czyli zaburzenia związanego z graniem w internecie. Wiązano je z nieprawidłowościami zarówno w strukturze, jak i funkcjonalnych połączeniach obszarów należących do sieci nagrody. Szczególne znaczenie przypisywano połączeniom obejmującymobszary zaangażowane odpowiednio w przetwarzanie nagrody i kontrolę zachowania.
Inny obraz pojawiał się przy nadmiernym korzystaniu z mediów społecznościowych. W tym przypadku obserwowane różnice dotyczyły przede wszystkim struktur związanych m.in. z emocjami i oczekiwaniem nagrody.
Różnice mogą mieć związek również z motywacją stojącą za poszczególnymi aktywnościami. Autorzy zwracają uwagę, że w przypadku problematycznego grania ważną rolę może odgrywać poszukiwanie przyjemności i nagrody. Sama gra jest zaprojektowana wokół kolejnych celów, osiągnięć i informacji zwrotnych, które mogą wzmacniać zachowanie.
Korzystanie z mediów społecznościowych czy oglądanie materiałów wideo może natomiast częściej pełnić funkcję sposobu na radzenie sobie z nieprzyjemnymi emocjami: pozwalać odwrócić uwagę od nudy, napięcia, samotności czy innych trudnych doświadczeń.
Czy internet zmienia mózg?
Duża część badań uwzględnionych w przeglądzie miała charakter przekrojowy. Naukowcy porównywali więc osoby z określonym problemem z osobami bez niego w konkretnym momencie, zamiast obserwować przez wiele lat, jak mózg i zachowanie zmieniają się równolegle. Na tej podstawie można mówić o związku między określonym wzorcem korzystania z internetu a różnicami w funkcjonowaniu lub budowie mózgu, ale nie można jednoznacznie stwierdzić, że to właśnie internet spowodował obserwowane zmiany.
Autorzy zwracają uwagę, że w przyszłości potrzebne są przede wszystkim badania podłużne, pozwalające obserwować te procesy w czasie, oraz bezpośrednie porównania różnych form problematycznego korzystania z sieci.
Wnioski z analizy
Dotychczasowe badania stosowały niejednolite definicje i często łączyły pod wspólną nazwą bardzo różne zjawiska – ogólne problematyczne korzystanie z internetu, zaburzenie związane z graniem czy nadmierne korzystanie ze smartfona. Inne analizy koncentrowały się niemal wyłącznie na jednym typie zachowania. Problemem jest również skład badanych grup. Duża część dotychczasowej wiedzy pochodzi z badań młodych mężczyzn zajmujących się grami, dlatego wyników nie można automatycznie odnosić do wszystkich osób zmagających się z problematycznym korzystaniem z internetu. W rezultacie wciąż niewiele badań pozwala bezpośrednio porównać neurobiologiczne mechanizmy różnych form uzależniających aktywności online.
Przegląd wskazuje na istotną zmianę perspektywy: zamiast pytać wyłącznie, czy ktoś jest „uzależniony od internetu”, warto zastanowić się, od jakiej aktywności trudno mu się oderwać, jaką funkcję pełni ona w jego życiu i jaki rodzaj nagrody zapewnia.
Internet jest bowiem jedynie środowiskiem, w którym odbywa się wiele bardzo różnych zachowań. A ich mechanizmy – także te związane z układem nagrody – nie muszą być takie same. Lepsze zrozumienie tych różnic może w przyszłości oznaczać bardziej precyzyjną diagnozę i pomoc dopasowaną nie do samego czasu spędzanego przed ekranem, lecz do rzeczywistego mechanizmu stojącego za utratą kontroli nad zachowaniem.
Źródło:
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306460325001078
Zostaw swój komentarz:
Dodaj komentarz