Przedstawianie uzależnienia jako choroby mózgu może mieć zarówno korzyści, jak i nieoczekiwane konsekwencje. Z jednej strony takie wyjaśnienie może zmniejszać poczucie winy i przekonanie, że problem wynika wyłącznie ze „słabej woli”. Z drugiej może osłabiać wiarę we własną możliwość zmiany. Nowe badanie przeprowadzone wśród osób korzystających z leczenia uzależnień pokazuje właśnie taki niejednoznaczny efekt.
Dwa sposoby mówienia o uzależnieniu
Model choroby mózgu zakłada, że wraz z rozwojem uzależnienia dochodzi do zmian w mechanizmach odpowiedzialnych m.in. za kontrolę zachowania, nawyki i poszukiwanie substancji. W takim ujęciu część zachowań związanych z używaniem staje się coraz bardziej automatyczna i trudna do kontrolowania.
Badacze zestawili tę perspektywę z modelem społecznym. W nim większy nacisk kładziono na trudną sytuację życiową, stres i używanie alkoholu lub narkotyków jako sposobu radzenia sobie z problemami.
Celem nie było ustalenie, która teoria najlepiej wyjaśnia uzależnienie. Naukowcy sprawdzali coś innego: czy sposób przedstawienia przyczyn uzależnienia wpływa na to, czego osoba w terapii oczekuje od leczenia.
Przedmiot i przebieg badania
W badaniu uczestniczyły 34 osoby korzystające z brytyjskich placówek leczenia uzależnień Waythrough. Każda z nich miała wyobrazić sobie udział w dwóch hipotetycznych grupach terapeutycznych prowadzonych przez terapeutę.
W jednej uzależnienie omawiano jako chorobę mózgu, w drugiej jako konsekwencję i sposób radzenia sobie ze stresem społecznym. Kolejność prezentowania obu podejść była zmieniana, aby ograniczyć wpływ kolejności na odpowiedzi. Następnie uczestnicy oceniali m.in. swoje przewidywane szanse na poprawę, relację z terapeutą i grupą, poczucie winy, gotowość do wysiłku oraz zdolność radzenia sobie z problemami. To ważne: badanie dotyczyło oczekiwań wobec hipotetycznej terapii, a nie rzeczywistych efektów leczenia.
Mniejsza wiara w powrót do zdrowia
Najwyraźniejsza różnica dotyczyła przewidywanych szans na poprawę. Uczestnicy spodziewali się, że grupa oparta na społecznym wyjaśnieniu uzależnienia da im większe szanse na zdrowienie niż grupa, w której dominował model choroby mózgu. Podobnie oceniano tzw. przymierze terapeutyczne, czyli relację z prowadzącym i pozostałymi uczestnikami. Było ono oceniane korzystniej w wariancie społecznym.
Autorzy zwracają uwagę, że może mieć to znaczenie, ponieważ zarówno przekonanie o możliwości zmiany, jak i dobra relacja terapeutyczna są uznawane za ważne elementy procesu leczenia. Badanie nie dowodzi jednak, że używanie określonego języka faktycznie pogorszy wyniki terapii.
Model choroby mózgu miał jednocześnie wyraźną zaletę. Osoby badane przewidywały, że w takim ujęciu w mniejszym stopniu obwiniałyby się za swoje uzależnienie. To pokazuje paradoks biologicznego wyjaśnienia. Komunikat „to choroba” może zdejmować część moralnego ciężaru i poczucia osobistej winy.
Autorzy odnoszą ten efekt do koncepcji mixed blessings – „mieszanych korzyści”. Biologiczne wyjaśnienie problemów psychicznych może zmniejszać obwinianie osoby, ale równocześnie wzmacniać przekonanie o trwałości problemu lub ograniczonej możliwości zmiany.
Mózg albo środowisko
Badanie dotyczy komunikowania wiedzy o uzależnieniu, a nie rozstrzygania jego etiologii. Współczesne rozumienie uzależnienia uwzględnia czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne. Pytanie postawione przez autorów brzmi raczej: jak o tych mechanizmach mówić osobie korzystającej z leczenia, aby jednocześnie ograniczać wstyd i poczucie winy, ale nie odbierać jej poczucia wpływu na własne zdrowienie?
Badanie pokazuje przede wszystkim, że sposób wyjaśniania uzależnienia nie jest dla pacjenta neutralny.
Nie wynika z tego, że terapeuci powinni zrezygnować z rozmowy o neurobiologii. Bardziej zasadne wydaje się unikanie komunikatów, które mogą być rozumiane jako: „twój mózg jest uszkodzony, więc niewiele możesz zrobić”. Wiedzę biologiczną można przekazywać w sposób, który zmniejsza poczucie winy, a jednocześnie zachowuje poczucie sprawczości i możliwość zmiany.
To właśnie ten balans – mniej obwiniania, ale nie mniej nadziei na zdrowienie – jest najważniejszym praktycznym wnioskiem płynącym z badania.
Źródło:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0376871626001262
Zostaw swój komentarz:
Dodaj komentarz