Używanie bez euforii: kiedy substancje nie dają już „haju”, a wciąż są potrzebne

Na początku narkotyk zwykle coś daje: euforię, pobudzenie, rozluźnienie, poczucie mocy, intensywność doznań albo ulgę. Wraz z rozwojem uzależnienia może jednak dojść do pozornie paradoksalnej sytuacji. Substancja przestaje przynosić przyjemność, a mimo to człowiek nadal jej potrzebuje. Nie używa już po to, żeby poczuć się wyjątkowo dobrze, ale żeby wstać z łóżka, pójść do pracy, spotkać się z ludźmi, zmniejszyć napięcie albo po prostu poczuć się „normalnie”, zapewnić sobie minimum funkcjonowania. Granica między poszukiwaniem przyjemności a unikaniem złego samopoczucia stopniowo się zaciera. To jeden z mniej spektakularnych obrazów uzależnienia: bez euforii, imprez i ekscytacji, za to z codziennym podporządkowaniem życia substancji. O tym, dlaczego narkotyk może pozostać „potrzebny” długo po tym, gdy przestał dawać przyjemność, rozmawiamy z Katarzyną Andrzejewską, psychologiem i specjalistką psychoterapii uzależnień.

Redakcja: Czy rzeczywiście można być uzależnionym od substancji, która właściwie przestała sprawiać przyjemność?

Katarzyna Andrzejewska: Oczywiście. To zresztą bardzo ważne dla zrozumienia uzależnienia. Potocznie wyobrażamy sobie, że człowiek używa narkotyku, ponieważ doświadcza po nim czegoś bardzo przyjemnego i chce ten stan powtarzać. Tak może wyglądać początek używania, ale później mechanizm często się zmienia. Pacjent może mówić: „ja już nawet nie mam po tym haju”, „to właściwie przestało działać”, a jednocześnie nadal regularnie sięgać po substancję. W pewnym momencie nie chodzi już o osiągnięcie euforii. Chodzi o uniknięcie stanu, który pojawia się bez narkotyku: napięcia, drażliwości, pustki, braku energii, obniżonego nastroju czy trudności w codziennym funkcjonowaniu.

Co właściwie zmienia się pomiędzy tymi dwoma etapami?

Zmienia się przede wszystkim funkcja substancji. Początkowo narkotyk może być używany po to, żeby przekroczyć zwykły poziom samopoczucia: być bardziej pobudzonym, rozluźnionym, pewnym siebie, intensywniej przeżywać muzykę, seks czy kontakt z ludźmi. Z czasem ten punkt odniesienia może się przesuwać. Człowiek coraz rzadziej używa po to, żeby znaleźć się „powyżej normy”, a coraz częściej po to, żeby do tej normy w ogóle dotrzeć.

To ważna zmiana. Pacjent nie mówi już: „biorę, bo chcę się świetnie czuć”, tylko: „bez tego nie jestem w stanie funkcjonować”. Substancja może być potrzebna, żeby rozpocząć dzień, wykonać obowiązki, wyjść z domu, spotkać się z ludźmi albo nie doświadczać bardzo trudnego stanu psychicznego. Właśnie wtedy narkotyk zaczyna być traktowany nie jako źródło przyjemności, ale jako warunek funkcjonowania.

Czy nauka potrafi wyjaśnić sytuację, w której człowiek czegoś chce, chociaż już tego nie lubi?

Tak. Jedną z najbardziej interesujących koncepcji wyjaśniających ten paradoks stworzyli Terry Robinson i Kent Berridge. Rozróżnili dwa procesy, które w codziennym języku zwykle traktujemy jako jedno: „liking”, czyli przyjemność czerpaną z nagrody, oraz „wanting”, czyli motywacyjne dążenie do jej zdobycia.

Na początku używania te dwa procesy zwykle idą razem: chcę narkotyku, ponieważ wiem, że będzie mi po nim przyjemnie. W uzależnieniu mogą się jednak rozdzielić. Przyjemność słabnie, natomiast narkotyk i bodźce z nim związane nadal mogą wywoływać bardzo silne dążenie do użycia. Robinson i Berridge opisują, że „wanting” może pozostawać bardzo silne, nawet gdy „liking” słabnie.

To bardzo dobrze koresponduje z tym, co słyszymy od części pacjentów. Człowiek nie mówi już: „uwielbiam ten stan”. Czasem wręcz mówi: „mam tego dosyć”, a mimo to ponownie używa. Uzależnienia nie można więc sprowadzić do prostego poszukiwania przyjemności.

Czyli zdanie „skoro już nawet tego nie lubisz, to dlaczego po prostu nie przestaniesz?” opiera się na błędnym założeniu?

Tak, bo zakłada, że nasze zachowanie jest zawsze prostym wynikiem świadomej kalkulacji: coś daje mi przyjemność, więc to robię; przestaje ją dawać, więc przestaję. Uzależnienie właśnie dlatego jest zaburzeniem, że ten mechanizm przestaje być tak prosty. Do tego dochodzi uczenie się. Konkretne miejsca, osoby, pora dnia, pieniądze, określona muzyka czy nawet droga, którą ktoś kiedyś jechał po narkotyki, mogą zostać silnie skojarzone z używaniem. Po pewnym czasie sam kontakt z takim bodźcem może uruchamiać silną potrzebę sięgnięcia po substancję, nawet jeśli człowiek świadomie wie, że nie przyniesie mu ona już tego, czego kiedyś oczekiwał. Badania nad mechanizmem „wanting” pokazują właśnie znaczenie takich wyuczonych bodźców w wyzwalaniu motywacji do poszukiwania narkotyku.

W tytule pojawia się określenie „minimum funkcjonowania”. Co ono oznacza w praktyce?

To moment, w którym pacjent zaczyna traktować narkotyk jak narzędzie pozwalające mu wykonywać podstawowe zadania. Może mówić: „bez tego nie wstanę”, „nie dam rady pracować”, „nie będę w stanie z nikim rozmawiać”, „muszę coś wziąć, żeby się zebrać”. W przypadku innych substancji funkcją może być uspokojenie się, zaśnięcie albo uniknięcie bardzo silnego napięcia.

I właśnie ten etap może być podstępny. Nie musi wyglądać jak stereotypowe wyobrażenie narkotykowego „haju”. Czasami człowiek nie chce już żadnych szczególnych doznań. Chce wykonać obowiązki, przetrwać dzień i nie czuć się źle. Może nawet traktować używanie jako coś pragmatycznego: „to nie jest zabawa, ja tego potrzebuję, żeby działać”. Taki sposób myślenia bardzo łatwo utrwala uzależnienie, ponieważ narkotyk zostaje wpisany w obraz własnej sprawności. Człowiek stopniowo przestaje sobie ufać bez substancji.

Czy dlatego niektórzy pacjenci przez długi czas nie postrzegają swojego używania jako uzależnienia?

Tak. Stereotyp uzależnienia bardzo w tym przeszkadza. Jeżeli ktoś kojarzy osobę uzależnioną wyłącznie z ciągłym poszukiwaniem euforii, imprezowaniem czy całkowitą dezorganizacją życia, może nie rozpoznawać własnego problemu. Przecież chodzi do pracy, płaci rachunki, czasem ma rodzinę i wykonuje obowiązki. Tyle że część tego funkcjonowania jest już uzależniona od substancji. Warto więc zmienić pytanie. Nie tylko: „czy narkotyk daje mi jeszcze przyjemność?”, ale również: „co się ze mną dzieje, kiedy go nie ma?”. Jeżeli bez substancji człowiek czuje, że nie jest w stanie pracować, odpoczywać, kontaktować się z ludźmi albo regulować emocji, jest to bardzo ważna informacja. Jeszcze bardziej niepokojąca jest sytuacja, gdy mimo coraz mniejszej przyjemności i coraz większych kosztów używanie trwa nadal.

Czy można powiedzieć, że z czasem człowiek używa już bardziej przeciwko cierpieniu niż dla przyjemności?

U części osób zdecydowanie tak. To mechanizm negatywnego wzmocnienia. Zachowanie utrwala się dlatego, że usuwa lub zmniejsza nieprzyjemny stan. Jeżeli narkotyk redukuje napięcie, objawy odstawienne, lęk czy poczucie pustki, mózg uczy się bardzo prostej zależności: źle się czuję – używam – przez jakiś czas jest mniej źle. Problem polega na tym, że krótkoterminowa skuteczność tej strategii utrudnia dostrzeżenie jej długoterminowych kosztów. Człowiek rzeczywiście może przez chwilę funkcjonować lepiej. Jednocześnie coraz bardziej traci możliwość funkcjonowania bez substancji. W praktyce powstaje więc paradoks: narkotyk jest używany jako lekarstwo na stan, do którego powstania lub nasilania sam zaczął się przyczyniać, dochodzi do swoistego utknięcia.

Na czym polega to utknięcie?

To sytuacja, w której nie ma już ekscytacji związanej z używaniem, ale nie ma też realnego ruchu w stronę zmiany. Dni zaczynają wyglądać podobnie. Substancja jest potrzebna do pracy, odpoczynku, kontaktu z ludźmi albo poradzenia sobie z samopoczuciem. Pacjent często wie, że nie jest dobrze, ale jednocześnie nie doświadcza jednego dramatycznego wydarzenia, które jednoznacznie powiedziałoby mu: „muszę coś z tym zrobić”. Właśnie dlatego ten etap może trwać długo. Człowiek nie doświadcza już nagrody, która początkowo wzmacniała używanie, ale boi się stanu bez substancji bardziej niż kosztów pozostania w obecnej sytuacji.

Może pojawić się myślenie: „nie jest dobrze, ale jakoś funkcjonuję”. I to „jakoś” jest tutaj bardzo ważnym słowem. Czasami oznacza życie ograniczone do utrzymywania minimalnej równowagi: zdobycia substancji, użycia jej, wykonania koniecznych obowiązków, poradzenia sobie ze skutkami i rozpoczęcia tego samego cyklu kolejnego dnia.

Jak rozpoznać u siebie taki etap?

Pomocne jest przyjrzenie się nie tylko ilości i częstotliwości używania, ale jego funkcji. Warto zapytać siebie: czego oczekuję od narkotyku? Czy jeszcze szukam przyjemności, czy przede wszystkim próbuję uniknąć określonego stanu? Co dzieje się ze mną, kiedy wiem, że nie będę mógł użyć? Czy mam poczucie, że bez substancji jestem mniej sprawny, mniej towarzyski, mniej odporny albo wręcz „nie jestem sobą”? Warto też sprawdzić, czy świat poza używaniem stopniowo się nie kurczy. Czy nadal istnieją aktywności, relacje i doświadczenia, które dają satysfakcję bez narkotyku? Odpoczynek jest możliwy bez niego? Czy potrafię przeżyć trudniejszy dzień bez automatycznej myśli o substancji? Takie pytania pozwalają zobaczyć coś, czego nie pokazuje sama liczba użyć: jak dużą część funkcjonowania narkotyk już przejął.

Co w takim przypadku jest celem terapii?

Nie wystarczy powiedzieć pacjentowi: „musisz przestać brać”. Trzeba zrozumieć, dlaczego substancja stała się konieczna do utrzymywania minimum funkcjonowania. Jeżeli pomagała radzić sobie z lękiem, trzeba rozwijać inne sposoby regulowania lęku. Jeśli pozwalała pracować, warto przyjrzeć się temu, dlaczego bez niej pacjent czuje się niezdolny do działania. Jeżeli dawała możliwość kontaktu z ludźmi, ważnym obszarem terapii stają się relacje.

To również praca nad odzyskiwaniem zaufania do własnego organizmu i psychiki. Pacjent przez długi czas mógł doświadczać siebie jako osoby zdolnej do działania tylko pod warunkiem użycia substancji. Potrzebuje więc nowych doświadczeń pokazujących: potrafię przeżyć napięcie, wykonać zadanie, spotkać się z ludźmi, odpocząć, przeżyć gorszy dzień – bez narkotyku.

I właśnie tutaj często zaczyna się zasadnicza zmiana. Nie wtedy, kiedy człowiek ponownie nauczy się osiągać euforię bez substancji, ale kiedy odkryje, że nie potrzebuje narkotyku, żeby osiągnąć zwyczajny stan funkcjonowania. Uzależnienie może bowiem trwać długo po tym, gdy znika przyjemność. Zdrowienie oznacza stopniowe odzyskiwanie tego, co substancja wcześniej przejęła: zdolności do regulowania siebie i własnego życia.

Katarzyna Andrzejewska – psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień oraz psychoterapeutka w trakcie szkolenia. Współpracuje z Ośrodkiem Readaptacyjno-Rehabilitacyjnym w Anielinie oraz Poradnią Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia w Warszawie.