Alkohol a fałszywe poczucie sprawczości

Alkohol bywa traktowany jak sposób na odzyskanie kontroli: pozwala powiedzieć „nie”, podjąć odkładaną decyzję, odezwać się na spotkaniu albo wreszcie przestać się przejmować cudzą opinią. Subiektywnie człowiek staje się odważniejszy, bardziej zdecydowany i niezależny. Tyle że poczucie sprawczości nie jest tym samym, co rzeczywista zdolność kierowania własnym zachowaniem. Alkohol może osłabiać hamulce, ale jednocześnie pogarszać ocenę sytuacji, przewidywanie skutków i kontrolę impulsów. Skąd bierze się złudzenie, że „po alkoholu wreszcie potrafię”, i co dzieje się z człowiekiem, kiedy przestaje korzystać z tej protezy? Rozmawiamy o tym z Elżbietą Grabarczyk-Ponimasz, psychologiem z ponad 20-letnim doświadczeniem, specjalistką psychoterapii uzależnień i psychotraumatologiem.

Redakcja: Dlaczego alkohol może dawać poczucie, że nagle lepiej kierujemy własnym życiem?

Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz: Bo często zmienia nie tyle nasze możliwości, ile sposób, w jaki je oceniamy. Po alkoholu może mniej obawiać się oceny, słabiej odczuwać napięcie i szybciej działać. To subiektywnie przypomina sprawczość: „wreszcie powiedziałem, co myślę”, „odważyłam się zadzwonić”, „podjąłem decyzję”. Tymczasem sprawczość to nie samo wykonanie ruchu. Obejmuje także świadomy wybór, rozważenie konsekwencji i możliwość powstrzymania się od działania. Alkohol może ułatwiać pierwszy krok, jednocześnie osłabiając pozostałe elementy.

Czyli odwaga po alkoholu jest pozorna?

Niekoniecznie każde zachowanie jest pozorne. Ktoś naprawdę może powiedzieć coś, czego wcześniej nie umiał wypowiedzieć. Ale warto rozróżnić odwagę od rozhamowania. Odwaga to świadoma decyzja mimo dostrzeganego ryzyka. Rozhamowanie polega między innymi na tym, że ryzyko wydaje się mniejsze albo w ogóle przestaję je uwzględniać. Jeśli ktoś po kilku drinkach konfrontuje się z przełożonym, może mieć poczucie, że odzyskał głos. Nazajutrz odkrywa, że nie wybrał ani czasu, ani słów.

Skąd bierze się to złudzenie kontroli?

Alkohol wpływa na uwagę, ocenę sytuacji i hamowanie reakcji. Łatwiej wtedy skupić się na tym, co najbardziej widoczne lub emocjonalnie atrakcyjne: „chcę to powiedzieć”, „mam dość”, „teraz pokażę, na co mnie stać”. Słabiej uwzględniamy dalsze konsekwencje i sygnały ostrzegawcze. Psychologia opisuje to między innymi w modelu krótkowzroczności alkoholowej. Reakcje bywają różne. Pokazuje raczej, dlaczego człowiek może być bardzo pewny decyzji właśnie wtedy, gdy ma ograniczoną zdolność jej krytycznej oceny.

A przecież niektórym alkohol rzeczywiście pomaga przełamać lęk społeczny.

Krótkotrwale może zmniejszać skrępowanie. Osoba, która boi się odrzucenia, po alkoholu łatwiej zagaduje nieznajomych albo wyraża zainteresowanie. Problem zaczyna się, gdy przypisuje sukces wyłącznie substancji: „bez alkoholu nie umiem rozmawiać”. Wtedy nie wzmacnia przekonania „potrafię nawiązać kontakt”, tylko „potrafię, pod warunkiem że wypiję”. Powstaje zależność między sytuacją a sposobem jej przeżywania. Alkohol staje się warunkiem odwagi, choć początkowo miał być jedynie ułatwieniem.

Czy w ten sposób można stopniowo tracić zaufanie do własnych kompetencji?

Tak. Wyobraźmy sobie kogoś, kto przed każdym trudnym spotkaniem wypija kieliszek „na odwagę”. Jeśli rozmowa się uda, może uznać, że zawdzięcza to alkoholowi. Nie dowiaduje się, jak poradziłby sobie bez niego. Takie zabezpieczenie przynosi ulgę, ale utrudnia sprawdzenie, czy naprawdę potrafimy sobie poradzić. Z czasem sama myśl o rozmowie bez alkoholu może wywoływać coraz większą niepewność.

To pewnie nie jedyna iluzja, jaka powoduje picie alkoholu?

W grę wchodzi jeszcze na przykład decyzyjność. Ktoś miesiącami nie potrafi zakończyć relacji, a po alkoholu wysyła wiadomość o rozstaniu. Ktoś inny wydaje pieniądze, podejmuje ryzykowne zobowiązanie albo ujawnia sekret. Potem mówi: „wreszcie zrobiłem to, co powinienem”. Być może sama potrzeba zmiany była autentyczna. Ale impulsywne działanie nie musi być dobrą realizacją tej potrzeby. Sprawczość oznacza również zdolność do wybrania momentu, formy i granic działania. Alkohol często skraca drogę między impulsem a czynem, niekoniecznie poprawiając jakość decyzji.

Czy można też pomylić sprawczość z poczuciem siły?

Oczywiście. Alkohol bywa używany, by zagłuszyć bezradność, wstyd lub poczucie niższości. Człowiek może wtedy mówić głośniej, dominować w rozmowie, stawiać ultimata. Przez chwilę doświadcza siebie jako kogoś silnego. Ale siła psychologiczna nie polega na tym, że inni milkną albo ustępują. Obejmuje zdolność znoszenia frustracji, negocjowania i przyjmowania odmowy. Zachowanie, które po alkoholu wygląda na stanowczość, może w praktyce niszczyć relacje i zmniejszać wpływ na własne życie.

Dlaczego tak trudno dostrzec tę różnicę?

Ponieważ alkohol dostarcza szybkiej informacji zwrotnej: napięcie spadło, słowa padły, decyzja została podjęta. Konsekwencje przychodzą później. Jeśli dziś poczułam ulgę po konfrontacji, a jutro muszę naprawiać relację, mój umysł może silniej zapamiętać natychmiastową korzyść. Łatwo też uzasadnić to sobie: „po prostu powiedziałem prawdę”, „wreszcie postawiłam na swoim”. Czasem tak było. Ale warto zapytać, czy na trzeźwo nadal podpisałbym się pod treścią, formą i skutkami tego działania.

W którym momencie takie picie zaczyna być niepokojące?

Nie trzeba czekać. Sygnałem może być sytuacja, w której alkohol coraz częściej poprzedza ważne rozmowy, randki, wystąpienia, konflikty czy decyzje. Albo gdy ktoś odkłada działanie, dopóki nie będzie mógł się napić. Ważne, czy potrafi to zrobić na trzeźwo. Nie rozpoznajemy uzależnienia na podstawie jednej funkcji picia, lecz sprawdzamy swobodę wyboru i ryzyko szkód.

Co się dzieje, kiedy człowiek przestaje pić i znika ta „proteza”?

Może pojawić się silne poczucie bezradności. Ktoś, kto po alkoholu był duszą towarzystwa, nagle milknie. Osoba przyzwyczajona do konfrontowania się dopiero po wypiciu nie wie, jak postawić granicę na trzeźwo. Nie oznacza to utraty kompetencji. Być może nie ćwiczyła ich na trzeźwo. Trzeba też pamiętać, że po odstawieniu mogą występować objawy odstawienne, wahania nastroju czy nasilony lęk. Nie należy interpretować każdej trudności jako cechy osobowości. Przy ryzyku zespołu abstynencyjnego potrzebne jest wsparcie medyczne.

Jak odbudowuje się prawdziwe poczucie sprawczości?

Przez małe, świadome działania bez alkoholu. Zamiast od razu przeprowadzać najtrudniejszą rozmowę życia, można przećwiczyć odmowę w prostszej sytuacji. Zamiast „muszę stać się odważny”, wybrać konkret: „powiem dziś, że nie zgadzam się na zmianę terminu”. Liczy się nie tylko rezultat, lecz także proces: zdecydowałem, przygotowałem się, wytrzymałem napięcie, wykonałem krok i mogę ocenić jego skutki. Tak powstaje zaufanie do siebie.

A jeśli bez alkoholu decyzje przychodzą wolniej?

To nie wada. Rozważanie możliwości, wahanie się czy konsultowanie decyzji nie oznacza braku sprawczości. Czasem jest jej przejawem. Nie muszę odpowiadać natychmiast, by mieć wpływ na swoje życie. Mogę powiedzieć: „wrócę do tej rozmowy jutro”. Możliwość odroczenia działania również jest formą kontroli. Szybkość mylimy ze skutecznością.

Jakie pytanie warto sobie zadać, jeśli alkohol wydaje się dodawać odwagi?

„Co dokładnie potrafię zrobić po alkoholu, czego obawiam się na trzeźwo?”. Potem: „czego się boję?”, „co mogłoby mi pomóc bez picia?” i „jaki najmniejszy krok mogę wykonać samodzielnie?”. Jeśli alkohol jest niezbędny do kontaktów, seksu, rozwiązywania konfliktów czy stawiania granic, warto omówić to ze specjalistą. Chodzi o odzyskanie wyboru.

Na czym więc polega różnica między iluzją a rzeczywistą sprawczością?

Iluzja wiąże się z wmawianiem sobie: „niczego się nie boję, więc mogę wszystko”. Rzeczywista sprawczość pozwala powiedzieć: „boję się, ale mogę zdecydować, co zrobię, a czego nie zrobię”. Nie wymaga spektakularnych gestów. Obejmuje także umiejętność zatrzymania się, przyjęcia konsekwencji i zmiany zdania. Alkohol może na chwilę zagłuszyć lęk przed działaniem. Nie nauczy jednak człowieka kierowania swoim życiem. Tę umiejętność buduje się właśnie wtedy, gdy decyzja pozostaje własna, także bez chemicznego wsparcia.

Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz – psycholog z ponad 20-letnim doświadczeniem w pracy terapeutycznej i szkoleniowej, certyfikowana specjalistka psychoterapii uzależnień i psychotraumatolog.  Autorka książek, e-booków oraz licznych artykułów popularyzujących wiedzę z zakresu psychologii i psychoterapii, szczególnie profilaktyki i terapii uzależnień oraz przeciwdziałania dyskryminacji i przemocy. Obecnie pracuje w Poradni Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia na warszawskim Mokotowie oraz prowadzi własną praktykę terapeutyczną.