Czy można uzależnić się od ultra-przetworzonej żywności? Coraz więcej badaczy uważa, że w przypadku części produktów odpowiedź brzmi: tak — i że najwyższy czas potraktować to zjawisko równie poważnie jak inne uzależnienia.
W 2025 r. w czasopiśmie naukowym „Nature Medicine” ukazał się komentarz zespołu naukowców (m.in. Nora Volkow i Ashley Gearhardt), w którym autorzy apelują o formalne uznanie „uzależnienia od ultra-przetworzonej żywności” (UPF) — albo przynajmniej wpisanie go na listę zaburzeń wymagających dalszych badań. Ich argument jest prosty: dziś mamy już wystarczająco dużo danych, by mówić o wzorcu zachowań bardzo podobnym do zaburzeń używania substancji.
Co oznacza „ultra-przetworzone”?
UPF to produkty tworzone przemysłowo, zwykle z użyciem składników i dodatków rzadko spotykanych w domowej kuchni. To nie tylko chipsy, słodycze czy napoje gazowane, ale też wiele „gotowców”, przekąsek i części produktów „fit”, jeśli są intensywnie dosmaczane i projektowane pod maksymalną smakowitość. Klucz nie tkwi w pojedynczym dodatku, lecz w tym, że takie jedzenie bywa zaprojektowane tak, by było „nieodparcie” nagradzające.
Dlaczego to przypomina uzależnienie?
Autorzy zwracają uwagę na typowe sygnały znane z uzależnień:
- silne pragnienie („craving”) i kompulsywne sięganie po konkretny typ jedzenia,
- wielokrotne, nieskuteczne próby ograniczania,
- kontynuowanie mimo wyraźnych negatywnych konsekwencji (zdrowotnych, emocjonalnych, społecznych).
W badaniach neurobiologicznych u części osób obserwuje się też wzorce aktywności układu nagrody i samokontroli zbliżone do tych, które opisuje się w innych zaburzeniach używania substancji.
Skala zjawiska
Przegląd danych sugeruje, że objawy odpowiadające kryteriom „uzależnienia od UPF” może spełniać ok. 14% dorosłych i 12% dzieci. To liczby porównywalne z częstością niektórych legalnych uzależnień — a jednocześnie dotyczą czegoś, co jest tanie, łatwo dostępne i mocno promowane.
Po co formalne uznanie?
Formalne uznanie zjawiska nie jest „etykietką” ani próbą usprawiedliwiania złych nawyków — to przede wszystkim narzędzie porządkujące praktykę kliniczną i badania. Jeśli uzależniający wzorzec jedzenia ultra-przetworzonych produktów rzeczywiście dotyczy części osób, łatwiej go jasno zdefiniować, mierzyć i odróżnić od innych problemów (np. objadania się w stresie, zaburzeń odżywiania czy trudności wynikających z restrykcyjnych diet). Dla pacjenta to także większa szansa na trafniejszą diagnozę i dobranie pomocy, która nie ogranicza się do ogólnej rady „proszę jeść mniej słodyczy”, tylko uwzględnia mechanizmy podobne do uzależnienia: głód (craving), bodźce wyzwalające, utratę kontroli i nawroty.
Jest też drugi, bardzo praktyczny wymiar: polityka zdrowotna i regulacje. Uznanie problemu otwiera drogę do finansowania badań, tworzenia standardów postępowania, programów profilaktycznych i edukacji, a także do działań chroniących grupy najbardziej narażone — zwłaszcza dzieci. W USA temat stał się na tyle istotny, że FDA i NIH uruchomiły wspólny program badawczy Nutrition Regulatory Science Program, który ma pomóc odpowiedzieć na kluczowe pytania: jakie cechy ultra-przetworzonej żywności (np. konkretne kombinacje składników, dodatki, stopień „inżynierii smakowitości”) mogą wzmacniać kompulsywne jedzenie oraz jak to przekłada się na zdrowie. Innymi słowy: chodzi o zbudowanie solidnej bazy dowodów, która pozwoli projektować skuteczne interwencje — od kliniki po systemowe rozwiązania.
Co możesz zrobić, jeśli „ciągnie” cię do UPF
Jeśli masz poczucie utraty kontroli, zacznij od małych, konkretnych kroków:
- Zidentyfikuj „wyzwalacze” (pora dnia, stres, serial, samotność).
- Zadbaj o regularne posiłki — głód nasila impulsy.
- Zmień środowisko: mniej „zapasów” w domu, więcej jedzenia „na szybko”, ale mniej przetworzonego.
- Planuj zamienniki (np. jogurt naturalny + owoce zamiast deseru).
Jeśli jedzenie wiąże się z istotnym cierpieniem psychicznym, napadami utraty kontroli lub utrwalonym poczuciem wstydu, zasadne jest skonsultowanie się ze specjalistą — psychoterapeutą, dietetykiem klinicznym lub lekarzem. Celem wsparcia jest uporządkowanie mechanizmów problemu oraz wdrożenie strategii zwiększających kontrolę zachowań i ograniczających ryzyko nawrotów.
Źródła:
https://www.nature.com/articles/s41591-025-03858-6#change-history
https://www.bmj.com/content/bmj/383/bmj-2023-075354.full.pdf
https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/ultra-processed-foods
Zostaw swój komentarz:
Dodaj komentarz