Uzależnienie od bycia potrzebnym. Kiedy pomaganie staje się przymusem

Czy pomaganie, ratowanie, nadodpowiedzialność może być formą kompulsji i ucieczki od własnych potrzeb? Pomaganie innym jest społecznie cenione. Osoba, która zawsze znajdzie czas, rozwiąże problem, wysłucha, pocieszy i przejmie cudze obowiązki, zwykle spotyka się z uznaniem. Bywa nazywana niezastąpioną, odpowiedzialną, oddaną. Ale co dzieje się wtedy, gdy pomaganie przestaje być swobodnym wyborem? Gdy odmowa wywołuje poczucie winy, odpoczynek budzi niepokój, a własne potrzeby nieustannie przegrywają z cudzymi? Za pozornie bezinteresowną troską może kryć się mechanizm regulowania lęku, podtrzymywania samooceny i unikania kontaktu z własnymi trudnościami. Choć potocznie mówi się o „uzależnieniu od pomagania”, psychologicznie trafniej jest analizować utrwalone schematy nadodpowiedzialności i zachowania o charakterze kompulsyjnym. 

Pomoc, która przestaje być wyborem

Samo pomaganie nie jest problemem. Wspieranie bliskich, angażowanie się w ich sprawy i gotowość do poświęceń należą do ważnych elementów relacji. Różnica pojawia się wtedy, gdy człowiek przestaje uwzględniać własne możliwości i potrzeby, a cudze trudności zaczyna traktować jak osobiste zobowiązanie.

Ktoś odbiera telefon od znajomego w środku nocy, choć następnego dnia ma ważne spotkanie. Ktoś inny regularnie wyręcza dorosłego partnera w obowiązkach, tłumacząc, że bez niego wszystko się zawali. Jeszcze ktoś bierze dodatkowe zadania w pracy, bo nie potrafi patrzeć, jak współpracownicy sobie nie radzą.

Pojedyncze zachowanie niewiele mówi o problemie. Istotne jest to, czy człowiek potrafi odmówić, jak reaguje na cudzą samodzielność i co przeżywa, kiedy nie ma nikogo do ratowania.

– Niepokojące nie jest to, że ktoś dużo pomaga, lecz że nie potrafi przestać, nawet kiedy ponosi wyraźne koszty. Może być przemęczony, rozżalony, zaniedbywać zdrowie, a mimo to odczuwać przymus zajmowania się innymi. Wtedy warto zapytać, jaką funkcję psychologiczną pełni pomaganie – komentuje Katarzyna Andrzejewska, psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień.

Dlaczego cudzy problem przynosi ulgę?

Paradoks nadmiernego pomagania polega na tym, że zajmowanie się cudzymi trudnościami może zmniejszać własny dyskomfort.

Wyobraźmy sobie osobę, która czuje niepokój, gdy partner jest niezadowolony. Natychmiast próbuje poprawić mu nastrój, proponuje rozwiązania, przejmuje obowiązki. Kiedy partner się uspokaja, ona również doświadcza ulgi. W psychologii uczenia się taki mechanizm można wyjaśnić przez wzmocnienie. Zachowanie utrwala się, ponieważ prowadzi do zmniejszenia nieprzyjemnego stanu. Nie chodzi więc wyłącznie o korzyść drugiej osoby. Pomagający także coś uzyskuje: spadek napięcia, poczucie kontroli, chwilowe bezpieczeństwo. Przy kolejnych powtórzeniach może powstać automatyczny schemat: cudzy problem – mój niepokój – natychmiastowa interwencja – ulga.

Z czasem człowiek nie musi nawet sprawdzać, czy pomoc jest potrzebna. Sam widok czyjegoś smutku, rozdrażnienia albo bezradności uruchamia gotowość do działania. Trudno mu tolerować sytuację, w której druga osoba przeżywa dyskomfort, a on niczego nie robi.

„Jestem wartościowy, kiedy jestem potrzebny”

Drugim ważnym mechanizmem jest samoocena uzależniona od pełnionej roli.

Jeśli człowiek nauczył się, że otrzymuje uwagę, akceptację lub uznanie przede wszystkim wtedy, gdy jest użyteczny, może zacząć utożsamiać własną wartość z pomaganiem. Powstają przekonania: „muszę być niezastąpiony”, „jeśli odmówię, okażę się egoistą”, „kiedy nie jestem potrzebna, nie mam znaczenia”. Pomoc staje się wówczas nie tylko zachowaniem, ale sposobem potwierdzania własnej wartości.

Źródła takiego schematu bywają różne. Niekiedy wiążą się z doświadczeniami z dzieciństwa, gdy dziecko przejmowało nadmierną odpowiedzialność za emocje rodzica, opiekowało się rodzeństwem albo było chwalone przede wszystkim za dojrzałość i samodzielność. Zjawisko to określa się mianem parentyfikacji. Nie oznacza to jednak, że każda osoba nadmiernie pomagająca doświadczyła parentyfikacji ani że każde wczesne pomaganie prowadzi do trudności. W dorosłości dawny sposób zdobywania akceptacji może być odtwarzany w relacjach partnerskich, rodzinnych i zawodowych.

Ratowanie może odbierać sprawczość

Pomaganie i ratowanie nie są tym samym. Pomoc uwzględnia możliwości, potrzeby i odpowiedzialność drugiej osoby. Ratowanie często polega na przejmowaniu tego, co należy do niej, nawet jeśli nie prosiła o interwencję. Rodzic nieustannie rozwiązuje problemy dorosłego dziecka. Partner usprawiedliwia kolejne zaniedbania drugiej osoby. Pracownik poprawia zadania kolegów, zamiast pozwolić im ponieść konsekwencje własnych decyzji.

Intencją może być troska, ale skutkiem bywa utrwalanie niesamodzielności. Osoba ratowana nie musi rozwijać kompetencji ani mierzyć się z konsekwencjami, ponieważ ktoś regularnie robi to za nią.

Jednocześnie pomagający zyskuje potwierdzenie przekonania, że bez niego inni sobie nie poradzą. W ten sposób obie strony mogą nieświadomie podtrzymywać niekorzystny układ.

Warto więc pytać nie tylko: „czy moja pomoc przynosi ulgę?”, lecz również: „czy zwiększa samodzielność drugiej osoby, czy czyni ją coraz bardziej zależną ode mnie?”.

Współuzależnienie: podobny mechanizm, inny kontekst

Szczególnie wyraźnie nadodpowiedzialność może ujawniać się w rodzinach, w których jedna z osób doświadcza uzależnienia od alkoholu lub innych substancji.

Bliscy próbują przewidywać kryzysy, kontrolować zachowanie osoby używającej, ukrywać konsekwencje picia, przejmować jej obowiązki i zapobiegać kolejnym problemom. Ich życie może stopniowo organizować się wokół zachowania drugiej osoby.

Takie wzorce bywają opisywane pojęciem współuzależnienia. Nie jest ono jednak samodzielną jednostką diagnostyczną w ICD-11. Nie należy też automatycznie utożsamiać go z zaburzeniem adaptacyjnym, które ma własne kryteria rozpoznania.

Współuzależnienie jest przede wszystkim pojęciem wykorzystywanym do opisywania trudności w funkcjonowaniu osób bliskich człowiekowi z uzależnieniem. Może obejmować nadmierną kontrolę, zaniedbywanie siebie, koncentrację na zachowaniu partnera czy trudności w stawianiu granic. Nie wszystkie te reakcje muszą jednak występować, a część z nich może być próbą radzenia sobie z rzeczywiście niebezpieczną lub niestabilną sytuacją. Istotne jest również to, by nie obarczać bliskich odpowiedzialnością za rozwój czy podtrzymywanie uzależnienia drugiej osoby.

Kiedy otoczenie nagradza nadodpowiedzialność

Schemat nadmiernego pomagania bywa wyjątkowo trwały, ponieważ jest społecznie wzmacniany.

Pracodawca chwali osobę, która nigdy nie odmawia dodatkowych zadań. Rodzina docenia tę, która zawsze organizuje spotkania i opiekuje się wszystkimi. Znajomi przyzwyczajają się, że mogą zadzwonić o każdej porze. Im skuteczniej człowiek wywiązuje się z roli niezastąpionego, tym więcej otrzymuje kolejnych próśb. Jego przeciążenie pozostaje niewidoczne, ponieważ inni dostrzegają przede wszystkim korzyści płynące z jego zaangażowania.

– Otoczenie może nieświadomie wzmacniać zachowanie, które dla samej osoby jest już źródłem cierpienia. Słyszy ona, że jest wspaniała i niezastąpiona, choć jednocześnie czuje wyczerpanie i narastającą złość. Problem polega na tym, że uznanie otrzymuje właśnie za przekraczanie własnych granic – wyjaśnia Katarzyna Andrzejewska.

Z czasem może pojawić się rozżalenie: „wszyscy tylko czegoś ode mnie chcą”. Jednocześnie próby odmowy wywołują poczucie winy. Człowiek znajduje się więc w pułapce: nie chce już pomagać w dotychczasowy sposób, ale nie potrafi z niego zrezygnować.

Cudze potrzeby jako sposób unikania własnych

Nadmierne pomaganie może także pełnić funkcję unikania. Koncentracja na cudzych problemach pozwala nie zajmować się własną samotnością, niezadowoleniem ze związku, lękiem przed odrzuceniem czy pytaniem o sens własnego życia. Dopóki ktoś potrzebuje pomocy, istnieje zadanie do wykonania. Nie trzeba zastanawiać się, czego samemu się pragnie. Nie trzeba konfrontować się z pustką ani podejmować trudnych decyzji dotyczących własnej przyszłości. Dlatego szczególnie znacząca może być reakcja na sytuację, w której druga osoba zaczyna sobie radzić samodzielnie. Zamiast radości pojawiają się niepokój, smutek, poczucie odrzucenia, a czasem nawet złość. Samodzielność bliskiego może być przeżywana jako utrata własnego znaczenia. Nie musi to oznaczać świadomej chęci utrzymywania drugiej osoby w zależności. Często chodzi o trudność z odpowiedzią na pytanie: „kim jestem, kiedy nikt mnie nie potrzebuje?”.

Czy to rzeczywiście uzależnienie?

Określenie „uzależnienie od bycia potrzebnym” dobrze oddaje subiektywne doświadczenie przymusu, ale wymaga ostrożności. Nie jest to formalnie rozpoznawane uzależnienie behawioralne, takie jak zaburzenie uprawiania hazardu. Nie każde powtarzalne zachowanie, które przynosi ulgę i trudno je ograniczyć, należy nazywać uzależnieniem. W przypadku nadmiernego pomagania możemy mieć do czynienia z utrwalonym schematem interpersonalnym, nadmierną odpowiedzialnością, trudnościami w regulowaniu emocji, lękiem przed odrzuceniem lub zachowaniami o charakterze kompulsyjnym.

Ważne jest rozpoznanie mechanizmu, a nie samo nadanie mu nazwy. Jeśli ktoś doświadcza silnego przymusu pomagania, cierpi z powodu tego wzorca i nie potrafi go zmienić, zasługuje na pomoc niezależnie od tego, czy jego trudność mieści się w odrębnej kategorii diagnostycznej.

Jak rozpoznać, że pomaganie stało się problemem?

Warto przyjrzeć się kilku powtarzającym się sytuacjom. Czy odmowa wywołuje nieproporcjonalnie silne poczucie winy? Odpoczynek jest możliwy dopiero wtedy, gdy wszyscy inni mają zaspokojone potrzeby? Czy pojawia się przymus udzielania rad, nawet gdy nikt o nie nie prosi?Cudza samodzielność wywołuje niepokój? Czy pomoc prowadzi do przemęczenia, a mimo to trudno ją ograniczyć?

Przydatna może być krótka analiza konkretnego zdarzenia. Co się wydarzyło? Co poczułem, zanim zaoferowałem pomoc? Czego się obawiałem, gdybym jej nie udzielił? Co zrobiłem? Jaką ulgę przyniosło moje działanie? Jakie były jego dalsze konsekwencje dla mnie i drugiej osoby?

Takie pytania pomagają odróżnić autentyczną gotowość do wspierania od działania służącego przede wszystkim redukowaniu własnego napięcia.

Uczenie się pomagania bez przymusu

Zmiana nie polega na porzuceniu troski o innych ani na zastąpieniu jej obojętnością. Chodzi o odzyskanie możliwości wyboru. Pierwszym krokiem może być odroczenie reakcji. Zamiast natychmiast odpowiadać na prośbę, można powiedzieć: „sprawdzę, czy mam na to czas”. Zamiast przejmować cudzy problem, zapytać: „jakiego wsparcia potrzebujesz?” albo „co zamierzasz zrobić?”. Ważne jest również uczenie się tolerowania emocji, które pojawiają się po postawieniu granicy. Poczucie winy nie musi oznaczać, że zrobiliśmy coś niewłaściwego. Może być reakcją na zachowanie odmienne od utrwalonego schematu.

– Celem pracy terapeutycznej nie jest nauczenie człowieka, żeby przestał pomagać. Chodzi o to, by mógł pomagać dlatego, że chce i może, a nie dlatego, że boi się odmówić. Ważnym elementem zmiany jest także odzyskiwanie kontaktu z własnymi potrzebami i budowanie poczucia wartości niezależnego od tego, czy akurat jest się komuś potrzebnym – podkreśla Katarzyna Andrzejewska.

Czasami najtrudniejszym zadaniem okazuje się pozwolenie drugiej osobie na samodzielność, popełnienie błędu czy przeżycie rozczarowania. Nie oznacza to jednak wycofywania pomocy w sytuacjach rzeczywistego zagrożenia lub wtedy, gdy ktoś ze względu na chorobę czy niepełnosprawność faktycznie wymaga wsparcia.

Dojrzała troska uwzględnia potrzeby obu stron. Pozwala pomagać bez przejmowania całej odpowiedzialności, być blisko bez kontrolowania i odmawiać bez przekonania, że odmowa odbiera człowiekowi wartość. Ostatecznie najważniejsze pytanie nie brzmi: „czy jestem potrzebny innym?”, lecz „czy potrafię czuć się wartościowy także wtedy, gdy nie muszę nikogo ratować?”.

Katarzyna Andrzejewska – psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień oraz psychoterapeutka w trakcie szkolenia. Współpracuje z Ośrodkiem Readaptacyjno-Rehabilitacyjnym w Anielinie oraz Poradnią Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia w Warszawie.