Nowe narkotyki, nowe zagrożenia: młodzież w obliczu zmieniającego się rynku substancji psychoaktywnych

Choć debata publiczna od kilku lat koncentruje się na marihuanie, napojach funkcjonalnych czy
zachowaniach uzależnieniowych online, nowe substancje psychoaktywne (NSP), potocznie
nazywane dopalaczami, nie zniknęły z rynku. Wręcz przeciwnie – jak wskazują dane Europejskiego
Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) z 2025 roku, w samym tylko 2024 r.
zgłoszono 26 nowych substancji, z czego 17 wykryto po raz pierwszy.

Równolegle obserwuje się wzrost liczby przypadków ciężkich zatruć i zgonów związanych z użyciem
syntetycznych opioidów i katynonów – często kupowanych przez Internet lub pozyskiwanych z
nielegalnych laboratoriów w Azji. W Polsce, mimo braku silnego przekazu medialnego, liczba
interwencji toksykologicznych związanych z dopalaczami wciąż utrzymuje się na wysokim poziomie.
To pokazuje, że temat nowych substancji psychoaktywnych pozostaje aktualny – choć dziś
funkcjonuje raczej poza głównym nurtem dyskusji o używkach. W tym kontekście warto wrócić do
wyników projektu badawczego I-TREND, który jako jeden z pierwszych systemowo opisał zjawisko
dopalaczy wśród młodych użytkowników.

Nowe substancje psychoaktywne: wnioski z projektu I-TREND

W raporcie wskazywano, że dopalacze zyskały dużą popularność wśród młodzieży jako środki
umożliwiające tworzenie więzi społecznych, relaks, a nawet intensyfikację nauki czy pracy bez
potrzeby odpoczynku. Choć ich stosowanie może wydawać się korzystne w krótkiej perspektywie,
niesie ze sobą poważne konsekwencje – od wycieńczenia organizmu po psychozy i śmierć.
W odpowiedzi na rosnące zagrożenie, zespół prof. Piotra Sałustowicza z Uniwersytetu SWPS
przeprowadził badanie w ramach międzynarodowego projektu I-TREND, mające na celu zrozumienie
mechanizmów używania dopalaczy przez młodych ludzi oraz dostarczenie wiedzy dla celów
profilaktyki i zdrowia publicznego.

W okresie realizacji projektu dopalacze były bardziej popularne niż LSD czy grzyby halucynogenne.
Wskazywano je jako czwartą w kolejności używkę, zaraz za alkoholem, marihuaną, ecstasy czy
amfetaminą.

Cele i założenia projektu I-TREND

Projekt I-TREND (Internet tools for research in Europe on new drugs), realizowany w latach
2013–2015, skupiał się na analizie postrzegania i stosowania dopalaczy wśród młodzieży oraz
wsparciu laboratoriów i ekspertów w ocenie ryzyka związanego z nowymi substancjami
psychoaktywnymi (NPS). Badania objęły 1385 osób – głównie mężczyzn i kobiet poniżej 25. roku
życia.

Jak badano zjawisko?

Zespół badawczy zastosował szerokie spektrum metod: analizę jakościową forów internetowych,
badania ilościowe w postaci ankiety internetowej, analizy sklepów internetowych sprzedających NPS
oraz badania laboratoryjne dziesięciu najczęściej stosowanych substancji w każdym kraju
uczestniczącym w projekcie. Dodatkowo dane triangulowano z raportami EMCDDA oraz instytucji
krajowych.

Kim są użytkownicy dopalaczy?

Analiza forów internetowych pozwoliła wyróżnić sześć typów użytkowników:

1. „supermanów” (nastawionych na zwiększanie możliwości umysłowych),
2. „naukowców i ekspertów” (z profesjonalną wiedzą),
3. „doświadczeniowców” (eksperymentujących dla pogłębionych doznań),
4. „kamikadze” (poszukujących ryzyka),
5. „imprezowiczów” (dla relacji społecznych) oraz
6. „nowicjuszy” (obserwatorów szukających informacji). Grupa ta była zróżnicowana, ale łączył
   ją brak świadomości co do składu i ryzyka zażywanych substancji.
   
   Dlaczego młodzi sięgają po nowe substancje psychoaktywne?
   
   Dopalacze są używane głównie w celach towarzyskich i rekreacyjnych, często w domu lub podczas
   spotkań ze znajomymi. Dla wielu młodych ludzi są one odpowiedzią na presję codzienności – mają
   pomóc w koncentracji, pokonywaniu lęku społecznego czy regeneracji. — Dopalacze są swego rodzaju odpowiedzią na to, co niesie współczesna rzeczywistość. Stosując
   nowe substancje psychoaktywne, można przez jakiś czas pracować wydajniej, uczyć się na studiach
   zaocznych po całym tygodniu pracy, nie potrzebując wypoczynku, łatwiej nawiązywać kontakty,
   pozbywając się przy tym lęku i 'szybciej wypoczywać’. — mówi dr Dorota Wiszejko-Wierzbicka,
   członkini zespołu badawczego, psycholożka Uniwersytetu SWPS.
   
   Zgodnie z wynikami ankiet, legalność czy właściwości uzależniające nie były dla użytkowników
   decydujące. Ważniejsza okazała się dostępność i skuteczność działania.
   
   Nieświadomość ryzyka i skutki uboczne
   
   Ponad 90% badanych nigdy nie korzystało z pomocy medycznej po zażyciu NPS, mimo że niemal
   połowa doświadczała efektów ubocznych. Najczęściej zgłaszane objawy to: agresja, duszności, bóle
   mięśni, szczękościsk czy przegrzewanie organizmu. Najbardziej toksyczne substancje to pentedron,
   alfa-PVP i etkatynon. Niski poziom wiedzy użytkowników o realnym składzie i działaniu substancji
   stanowi dodatkowe zagrożenie.
   
   — Prawie połowa respondentów nie umiała wskazać, jaką substancję zażyła ostatnio. W większości
   kupowali produkty sprzedawane pod wymyślną nazwą handlową lub jako substancje
   nieprzeznaczone do spożycia, takie jak ‘sole do kąpieli’, ‘kadzidełka’ czy ‘artykuły kolekcjonerskie’.
   — wyjaśnia prof. Piotr Sałustowicz, kierownik projektu badawczego z Uniwersytet SWPS.
   
   Znaczenie projektu i dalsze zastosowania
   
   Wyniki projektu I-TREND są wykorzystywane w edukacji społecznej, profilaktyce zdrowotnej oraz
   działaniach służb publicznych. Umożliwiają one lepsze planowanie strategii profilaktycznych,
   monitorowanie trendów i rozwój interdyscyplinarnych narzędzi badawczych. Projekt ten stanowi
   wzór efektywnej współpracy międzynarodowej na rzecz zdrowia publicznego i ochrony młodych ludzi przed skutkami eksperymentów z dopalaczami.

Źródła:
https://swps.pl/nauka-i-badania/projekty/42-projekty-naukowe/5757-i-trend
https://swps.pl/nauka-i-badania/nasze-dzialania/badania-i-wdrozenia/32254-projekt-i-trend-
badanie-ktore-pomoglo-zrozumiec-ryzyko-zwiazane-ze-stosowaniem-dopalaczy?

https://www.euda.europa.eu/index_en
https://www.euda.europa.eu/publications/european-drug-report/2025_en