Leczenie uzależnienia od opioidów a płeć. Wyniki badań

Zaburzenie używania opioidów (OUD) pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego, szczególnie w krajach Ameryki Północnej. Rosnąca dostępność syntetycznych opioidów zwiększyła ryzyko przedawkowań i zgonów, a jednocześnie uwidoczniła potrzebę skutecznego i dobrze dopasowanego leczenia. 

Coraz więcej badań wskazuje jednak, że przebieg uzależnienia, objawy oraz odpowiedź na leczenie mogą różnić się między kobietami a mężczyznami. Dotyczy to zarówno biologicznych różnic związanych z płcią, jak i odmiennych uwarunkowań społecznych, psychicznych oraz zdrowotnych. Analiza danych z kanadyjskiego badania OPTIMA miała sprawdzić, czy skuteczność leczenia agonistami opioidowymi, tj. buprenorfiną z naloksonem oraz metadonem różni się w zależności od płci.

Jak przeprowadzono badanie OPTIMA?

Analiza została oparta na danych z randomizowanego badania prowadzonego w siedmiu ośrodkach w Kanadzie. Rekrutacja trwała od października 2017 roku do marca 2020 roku. Do badania włączono 272 osoby w wieku od 18 do 64 lat z umiarkowanym lub ciężkim zaburzeniem używania opioidów, które wymagało leczenia agonistą opioidowym. W grupie mężczyzn znalazło się 179 osób, a w grupie kobiet 93 osoby. Leczenie trwało 24 tygodnie, a wizyty kontrolne odbywały się co dwa tygodnie. Podczas nich wykonywano badania moczu, oceniano głód opioidowy, objawy odstawienne oraz nasilenie problemów związanych z używaniem substancji.

Współwystępujące problemy psychiczne

Już na początku badania widoczne były istotne różnice między kobietami a mężczyznami. Średni wiek uczestników wynosił około 39 lat, ale znacznie ważniejsze były różnice dotyczące stanu psychicznego.

Współwystępujące zaburzenia psychiczne stwierdzano u 60,2% kobiet i 36,9% mężczyzn. Oznacza to, że kobiety przystępowały do leczenia z wyraźnie większym obciążeniem psychicznym. Autorzy zwracają uwagę, że może to wpływać zarówno na utrzymanie się w terapii, jak i na odpowiedź na konkretny model leczenia.

Utrzymanie w leczeniu 

Jednym z głównych wskaźników skuteczności było pozostanie w leczeniu do 24. tygodnia. Wśród mężczyzn w terapii buprenorfiną z naloksonem pozostało 28,4% uczestników, a w grupie metadonu 38,1%. Wśród kobiet odsetki te wynosiły odpowiednio 11,6% i 26%.

Autorzy podkreślają, że wyniki te należy interpretować ostrożnie. Nie można na ich podstawie stwierdzić, że metadon jest skuteczniejszy u kobiet lub mężczyzn, ponieważ różnice nie były statystycznie istotne. Mimo to sam fakt niższej retencji u kobiet zwraca uwagę na potrzebę lepszego dopasowania modelu opieki do ich sytuacji zdrowotnej i społecznej.

Głód opioidowy zmniejszał się u obu płci

Jednym z najbardziej interesujących wyników była różnica dotycząca głodu opioidowego. Zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn jego nasilenie zmniejszało się wraz z kolejnymi tygodniami leczenia.

W grupie kobiet buprenorfina z naloksonem wiązała się jednak z istotnie niższym średnim poziomem głodu opioidowego niż metadon. U mężczyzn podobnej różnicy nie stwierdzono. Może to sugerować, że buprenorfina z naloksonem ma u części kobiet szczególną przewagę w ograniczaniu głodu opioidowego. 

Objawy odstawienne 

Różnice między terapiami pojawiły się także w zakresie objawów odstawiennych. U mężczyzn leczonych buprenorfiną z naloksonem średnie nasilenie objawów odstawienia było wyższe niż u mężczyzn przyjmujących metadon. U kobiet takiej różnicy nie zaobserwowano. Autorzy zwracają jednak uwagę, że różnica ta była najbardziej widoczna na początku terapii i mogła wynikać z odmiennego poziomu objawów już w momencie rozpoczęcia leczenia. 

Funkcjonowanie psychiczne 

Po 24 tygodniach zarówno kobiety, jak i mężczyźni uzyskali poprawę w obszarze problemów związanych z narkotykami oraz funkcjonowania psychicznego. Oznacza to, że niezależnie od zastosowanej terapii leczenie agonistami opioidowymi przynosiło poprawę w dwóch kluczowych obszarach. Różnica między płciami pojawiła się natomiast w zakresie problemów rodzinnych. U mężczyzn odnotowano istotną poprawę w tym obszarze, natomiast u kobiet nie była ona statystycznie istotna.

Może to wskazywać, że część problemów społecznych i rodzinnych kobiet z OUD wymaga dodatkowego wsparcia poza samym leczeniem farmakologicznym. Autorzy sugerują, że bardziej zintegrowana opieka, obejmująca pomoc psychiatryczną i psychospołeczną, może mieć szczególne znaczenie właśnie w tej grupie.

Czy płeć powinna wpływać na wybór leczenia?

Wyniki badania nie pozwalają stwierdzić, że kobiety powinny być rutynowo leczone innym lekiem niż mężczyźni.  Jednocześnie zaobserwowane różnice dotyczące głodu opioidowego, objawów odstawiennych oraz współwystępujących problemów psychicznych wskazują, że płeć może mieć znaczenie przy planowaniu terapii.

U kobiet istotnym elementem może być dokładniejsza ocena zaburzeń psychicznych oraz poziomu głodu opioidowego. U mężczyzn z kolei warto zwracać większą uwagę na przebieg objawów odstawiennych.

Wnioski z badania

Badanie OPTIMA pokazuje, że skuteczność leczenia zaburzenia używania opioidów nie zależy wyłącznie od wyboru między metadonem a buprenorfiną z naloksonem. Znaczenie mogą mieć również różnice związane z płcią, obciążeniem psychicznym, poziomem głodu opioidowego i przebiegiem objawów odstawiennych. Wyniki sugerują, że leczenie OUD powinno być bardziej indywidualizowane i uwzględniać nie tylko sam sposób farmakoterapii, ale również profil psychiczny i społeczny pacjenta. 

Źródło:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0376871626001717