Po co alkohol osobom, które nie czują się uzależnione?

Alkohol nie musi od początku powodować widocznych problemów, żeby pełnić ważną funkcję psychologiczną. Może pomagać zasnąć po trudnym dniu, zmniejszać napięcie przed spotkaniem, ułatwiać rozmowę, oddzielać pracę od czasu wolnego albo być nagrodą za wysiłek. Człowiek pracuje, wywiązuje się z obowiązków, utrzymuje relacje i nie uważa swojego picia za problem. Przeciwnie, alkohol wydaje się czymś, co pomaga mu funkcjonować. Właśnie dlatego pytanie „ile pijesz?” nie zawsze jest najważniejszym pytaniem. Czasem więcej mówi odpowiedź na inne: „po co pijesz?”.

Alkohol, który coś załatwia

W potocznym myśleniu picie problemowe kojarzy się przede wszystkim z utratą kontroli, ciągami, zaniedbywaniem obowiązków czy konsekwencjami zdrowotnymi. Tymczasem zanim pojawią się wyraźne szkody, alkohol może przez długi czas działać całkiem skutecznie.

Po dwóch kieliszkach łatwiej przestać myśleć o pracy. Lampka wina pomaga przejść z trybu zadaniowego do odpoczynku. Alkohol zmniejsza skrępowanie na spotkaniu. Wieczorne piwo staje się sygnałem: „na dzisiaj koniec”. Po konflikcie pozwala na chwilę przestać analizować rozmowę.

– Warto patrzeć nie tylko na sam fakt picia, ale na funkcję, jaką alkohol zaczyna pełnić. Człowiek może przez długi czas nie doświadczać spektakularnych konsekwencji, a jednocześnie coraz częściej korzystać z alkoholu jako narzędzia do zmiany swojego stanu psychicznego – komentuje Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz, psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień.

To nie oznacza, że każda osoba pijąca dla odprężenia jest uzależniona. Ludzie wykonują wiele czynności po to, żeby wpływać na swoje samopoczucie. Problem zaczyna się gdzie indziej: wtedy, gdy jedna metoda okazuje się wyjątkowo szybka, skuteczna i łatwo dostępna, a przez to stopniowo wypiera inne.

Przecież piję normalnie

Określenie „piję normalnie” może oznaczać bardzo różne rzeczy. Dla jednej osoby – dwa kieliszki wina w weekend. Dla innej: kilka piw niemal codziennie, ale dopiero wieczorem i nigdy przed pracą. Jeszcze ktoś podkreśla, że nie upija się, nie ma problemów zawodowych i nigdy nie prowadzi po alkoholu. Takie argumenty odnoszą się głównie do konsekwencji i społecznego obrazu uzależnienia. Nie odpowiadają jednak na pytanie, jaką rolę alkohol zaczął odgrywać w życiu.

Można przez długi czas funkcjonować zawodowo, rodzinnie i społecznie, a jednocześnie coraz silniej kojarzyć określone stany z piciem: stres z kieliszkiem wina, spotkanie towarzyskie z alkoholem, sukces z szampanem, samotny wieczór z piwem, trudny dzień z drinkiem.

W ten sposób powstają skojarzenia, które z czasem mogą się utrwalać.

Dlaczego mózg szybko uczy się tej metody

Z perspektywy psychologii uczenia się szczególnie istotne są dwa mechanizmy. Pierwszy to wzmocnienie pozytywne: piję i pojawia się coś, czego chcę: rozluźnienie, przyjemność, swoboda, poczucie bliskości, łatwiejsza rozmowa. Drugi to wzmocnienie negatywne: piję i znika albo zmniejsza się coś nieprzyjemnego – napięcie, lęk, wstyd, gonitwa myśli, nuda czy poczucie przeciążenia.

W obu przypadkach zachowanie zostaje wzmocnione. Mózg dostaje informację: to zadziałało, warto to powtórzyć. Jeżeli sytuacja powtarza się wielokrotnie, związek między bodźcem a alkoholem staje się coraz bardziej automatyczny. Trudny dzień przestaje być po prostu trudnym dniem. Staje się sytuacją, w której „należy mi się wino”. Piątkowy wieczór uruchamia myśl o piwie, zanim jeszcze człowiek zastanowi się, czy rzeczywiście ma na nie ochotę.

Od wyboru do repertuaru, który się kurczy

Kluczowe znaczenie ma nie tylko częstotliwość picia, ale elastyczność zachowania.

Jeżeli ktoś potrafi odpocząć na wiele sposobów, alkohol jest jedną z możliwości. Jeśli potrafi spotkać się z ludźmi zarówno przy alkoholu, jak i bez niego, ma wybór. Jeżeli po stresującym dniu czasem idzie na spacer, rozmawia z kimś, ogląda film, ćwiczy, śpi albo po prostu toleruje napięcie, jego repertuar regulowania emocji pozostaje szeroki.

Zmiana zaczyna się wtedy, gdy repertuar się zawęża.

– Niepokojące bywa nie samo to, że alkohol działa, ale że zaczyna działać za dużo rzeczy naraz. Pomaga odpocząć, zasnąć, rozmawiać, świętować, znosić nudę, obniżać napięcie. Im więcej funkcji przejmuje jedna substancja, tym trudniej z niej zrezygnować, nawet jeśli człowiek nadal uważa, że pije „bezproblemowo” – wyjaśnia Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz.

To ważna różnica. Pytanie nie brzmi wyłącznie: „czy alkohol powoduje już szkody?”, ale również: „czy bez niego nadal potrafię osiągnąć to, co dzięki niemu osiągam?”.

Kiedy pomoc zaczyna stawać się potrzebą

Przejście od picia okazjonalnego do problemowego rzadko przypomina przekroczenie jednej wyraźnej granicy. Częściej jest procesem. Najpierw alkohol pomaga się odprężyć. Potem coraz częściej pojawia się właśnie wtedy, kiedy człowiek jest napięty. Z czasem samo napięcie może uruchamiać myśl o alkoholu. Podobnie dzieje się z nudą, samotnością, spotkaniami towarzyskimi czy końcem dnia. To, co początkowo było jednym ze sposobów radzenia sobie, zaczyna stawać się sposobem preferowanym, a następnie oczekiwanym. Zmienia się także język: od „mam ochotę się napić” przez „przydałoby mi się coś na rozluźnienie” do „muszę się napić, bo inaczej nie zasnę” albo „bez alkoholu nie potrafię się bawić”. Nie musi to jeszcze oznaczać uzależnienia. Jest jednak informacją, że alkohol przestaje być neutralnym dodatkiem i coraz mocniej wbudowuje się w sposób funkcjonowania.

Funkcjonalność może długo maskować problem

Jednym z powodów, dla których taki wzorzec trudno zauważyć, jest właśnie dobre funkcjonowanie.

Człowiek chodzi do pracy, płaci rachunki, wychowuje dzieci, spotyka się ze znajomymi. Nie odpowiada stereotypowemu obrazowi osoby uzależnionej. Może więc uznać, że dopóki nie zaniedbuje obowiązków, jego sposób picia jest bezpieczny. Tymczasem zdolność do wykonywania obowiązków i sposób używania alkoholu to dwie różne kwestie. Można długo utrzymywać wysoką sprawność w jednych obszarach życia i jednocześnie coraz bardziej uzależniać określone stany psychiczne od alkoholu. Dlatego określenie „wysoko funkcjonujący” bywa mylące. Opisuje to, co człowiek nadal potrafi robić, ale niewiele mówi o tym, ile kosztuje go funkcjonowanie i jaką rolę pełni w nim substancja.

Najprostszy eksperyment: zobaczyć, co dzieje się bez alkoholu

Jednym ze sposobów przyjrzenia się własnemu piciu jest czasowa rezygnacja z alkoholu, ale nie po to, żeby udowodnić sobie, że nie jestem uzależniony, lecz żeby obserwować reakcje. Co dzieje się w piątek wieczorem, kiedy nie ma piwa? Jak wygląda spotkanie towarzyskie bez alkoholu? Czy po stresującym dniu pojawia się automatyczna myśl o winie? Trudno znaleźć inny sposób odpoczynku? Czy pojawia się rozdrażnienie, poczucie straty, negocjowanie ze sobą: „przecież jeden kieliszek nic nie zmieni”? Cenne są również prostsze pytania: W jakich sytuacjach piję najczęściej? Co czuję przed wypiciem? Czego oczekuję od alkoholu? Co zmienia się po wypiciu? Co zrobiłbym w tej samej sytuacji, gdyby alkoholu nie było?

– Nie chodzi o to, żeby każdą ochotę na kieliszek traktować jak objaw uzależnienia. Chodzi o ciekawość własnego zachowania. Jeżeli wiem, po co sięgam po alkohol, mogę sprawdzić, czy nadal dokonuję wyboru, czy już automatycznie korzystam z rozwiązania, którego nauczyłem się wcześniej – mówi Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz.

Nie tylko „ile?”, ale także „po co?”

Ilość i częstotliwość picia mają znaczenie, także ze względu na ryzyko zdrowotne. Jednak psychologicznego znaczenia alkoholu nie da się opisać wyłącznie liczbą kieliszków.

Dwie osoby mogą wypijać podobną ilość, a alkohol może pełnić w ich życiu zupełnie inną funkcję. Jedna pije okazjonalnie i bez większego znaczenia rezygnuje z alkoholu. Druga coraz częściej potrzebuje go, żeby przejść od napięcia do spokoju, od skrępowania do swobody albo od samotności do chwilowego poczucia ulgi. Dlatego zanim pojawi się pytanie, czy jestem uzależniony, warto zadać wcześniejsze – co alkohol robi za mnie?. Jeżeli odpowiedzi jest coraz więcej, warto przyjrzeć się temu wcześniej niż dopiero wtedy, gdy picie zacznie powodować oczywiste straty.

Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz – psycholog z ponad 20-letnim doświadczeniem w pracy terapeutycznej i szkoleniowej, certyfikowana specjalistka psychoterapii uzależnień i mediatorka. Autorka książek, e-booków oraz licznych artykułów popularyzujących wiedzę z zakresu psychologii i psychoterapii, szczególnie profilaktyki i terapii uzależnień oraz przeciwdziałania dyskryminacji i przemocy. Obecnie pracuje w Poradni Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia na warszawskim Mokotowie oraz prowadzi własną praktykę terapeutyczną.