W rozmowie o profilaktyce uzależnień coraz częściej pojawia się pytanie nie tylko o to, jak radzimy sobie z trudnymi emocjami, ale przede wszystkim o to, w jakim kierunku prowadzimy swoje życie. Bo choć napięcie, lęk czy przeciążenie są naturalną częścią codzienności, to sposób, w jaki je przeżywamy, zależy w dużej mierze od tego, czy mamy poczucie sensu, celu i wpływu na własne działania. To właśnie brak tzw. kompetencji samoregulacyjnych bardzo często stoi u podstaw sięgania po substancje psychoaktywne lub zachowania nałogowe. Ale nie tylko! Jednym z narzędzi, które zyskuje na popularności w profilaktyce zdrowia psychicznego, jest tzw. mental health first aid kit – mentalna „apteczka pierwszej pomocy”.
Eustres i dystres
Coraz wyraźniej widać, że samo skupienie na emocjach nie zawsze pomaga, a czasem wręcz utrwala trudność. Nadmierne koncentrowanie się na przeżyciach wewnętrznych, połączone z nasilonym lękiem, może odciągać od realnego mierzenia się z życiem i sprzyjać ucieczce w zachowania nałogowe. W tym kontekście „radzenie sobie z emocjami” nie oznacza ich tłumienia ani analizowania bez końca, ale raczej zdolność do ich zauważenia, bez oddawania im pełnej kontroli nad decyzjami.
Podobnie jest ze stresem. Nie każde napięcie jest czymś, czego należy unikać. Umiejętność radzenia sobie ze stresem sprowadzałaby się do tego, by rozróżnić jakiego typu jest to stres. Czy to stres/napięcie sprzyjające rozwojowi i należy się z nim zmierzyć pomimo wszystko (eustres)? Czy jest to stres wynikający z mierzenia się z sytuacją, czy przedsięwzięciem ponad możliwości osoby (dystres) i adekwatnie do tego rozróżnienia postępować tzn. zmierzyć się ze stresem lub wycofać. Dystres jest następstwem eustresu. Gdy napięcie utrzymuje się zbyt długo, to zamiast efektu motywującego do działania powoduje apatię i wycofanie (odpuszczenie).
W tym szerszym ujęciu przyczyn zachowań nałogowych nie można sprowadzać wyłącznie do braku kompetencji samoregulacyjnych. Równie istotny jest brak spójnego, „sensownego” stylu życia. Takiego, który daje oparcie, kierunek i poczucie wpływu na własne życie i decyzje. Pewne napięcie jest nam w życiu potrzebne do rozwoju, natomiast to różnicowanie oraz dawkowanie ma znaczenie.
Jednym z narzędzi, które pojawia się w tym kontekście, jest tzw. mentalna „apteczka pierwszej pomocy”. Program rekomendowany nazywa się dokładnie: Apteczka Pierwszej Pomocy Emocjonalnej. Choć z założenia ma pomagać w chwilach kryzysu, jej rola może być szersza. Ma służyć jako element codziennego dbania o równowagę psychiczną i świadomego funkcjonowania. Pojawia się więc pytanie: czy tak proste rozwiązanie może realnie wspierać odporność na sytuacje trudne/kryzysowe i ograniczać ryzyko uzależnień?
Czym jest apteczka pierwszej pomocy w kontekście zdrowia i samopoczucia psychicznego?
Mentalna apteczka nie służy do rozwiązywania trudnych sytuacji. Jej funkcja jest bardziej podstawowa: zatrzymanie eskalacji emocji i odzyskanie minimalnej kontroli.
„Nie skupienie na emocjach, ale ich przyjęcie i zajęcie względem nich postawy jest kluczowe” – mówi psycholożka Joanna Sapletta-Lewandowska. „To znaczy „Pomimo tego, że się boję, wiem, że dobre dla mnie będzie zrobienie tego, wbrew lękowi, który mnie obezwładnia” lub „pomimo tego, że mi się nie chce spotkać z Gośką, wyjdę, bo ona mnie o to prosi, bo to będzie wzmacniało nasza przyjaźń”.
W praktyce oznacza to przygotowanie wcześniej zestawu działań i kontaktów, które można wykorzystać w trudniejszym momencie. Materiały edukacyjne wskazują, że mogą to być zarówno proste czynności odwracające uwagę, jak i sposoby wyciszenia czy osoby, z którymi można porozmawiać. Warto uwzględnić aktywności poprawiające nastrój, techniki relaksacyjne czy sposoby na rozproszenie uwagi. Kluczowe jest to, że decyzja „co zrobić” nie zapada w kryzysie, tylko wcześniej. Zgromadzone w apteczce pomysły mają pomóc obniżyć napięcie na tyle, żeby zapobiec impulsywnej reakcji. Ale to, co niezwykle istotne, apteczka ma być indywidualna i dopasowana do konkretnej osoby. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw. Powinna być bardzo osobista i oparta na tym, co realnie przynosi ulgę konkretnej osobie.
Indywidualne narzędzie
– Ważne, aby apteczka odpowiadała potrzebom konkretnej osoby, zawierała taki zestaw narzędzi, który realnie pomaga w sytuacji trudnej – mówi pedagog Katarzyna Czaplicka-Faryna. – Inną apteczkę stworzy osoba dorosła, a zupełnie inną dziecko lub nastolatek. Taka zindywidualizowana apteczka ma sens, gdyż każdy z nas ma inne potrzeby, inaczej myśli, inaczej interpretuje rzeczywistość, posiada inne doświadczenia czy w różny sposób i o różnym nasileniu przeżywa emocje. W związku z tym dobór skutecznych sposobów radzenia sobie w sytuacjach trudnych ma ogromne znaczenie. Im większy będzie ich katalog, tym większa szansa na poradzenie sobie w sytuacji kryzysowej.
Nie jest łatwo znaleźć takie metody i uznać je jako “swoje”. W tym względzie trudności mogą odczuwać przede wszystkim nastolatki czy młodzi dorośli. Może to wynikać z braku wcześniejszych doświadczeń, niepewności siebie i swoich reakcji, labilności emocjonalnej itp. Dlatego też, tworząc swoją indywidualną apteczkę, warto poświęcić jej więcej czasu. Poprzyglądać się sobie, przeanalizować, co sprawia przyjemność, co wycisza, koi, w jakich sytuacjach pojawia się uczucie spokoju, zadowolenia, rezyliencji psychicznej. I takie właśnie przykłady warto chować do apteczki.
Znaczenie apteczki w kontekście uzależnień
Z perspektywy profilaktyki uzależnień kluczowe jest jedno: większość zachowań nałogowych nie zaczyna się od substancji psychoaktywnych. Zaczyna się od emocji i nieumiejętności zajęcia względem nich zdecydowanej postawy oraz braku motywu, dla którego warto wstrzymać się przed określonym zachowaniem. Jak wyjaśnia Spaletta-Lewandowska, istotną kwestią jest pomoc młodzieży w rozpoznawaniu najdroższych im wartości dla których zrezygnują z zachowań destrukcyjnych.
Napięcie, lęk, poczucie pustki, przeciążenie: to właśnie te stany najczęściej uruchamiają potrzebę „regulacji”. Jeśli młody człowiek nie ma dostępnych zdrowych strategii radzenia sobie, zaczyna szukać ich gdzie indziej. Między innymi w alkoholu, narkotykach, w sieci czy w kompulsywnych zachowaniach.
Joanna Sapletta-Lewandowska: Ważne jest to, co zostało powyżej ujęte. Rzeczywiście w obliczu napięcia i lęku, z którym młody człowiek nie wie co ma zrobić, czy poczucia pustki egzystencjalnej, która jest dojmująca, tworzy się pewne przeciążenie, które zostaje często przez młodych ludzi (choć nie tylko ich) rozładowywane w sposób destrukcyjny. Istotna w takiej sytuacji byłaby nie orientacja na stan emocjonalny, ale na sens.
Sens jako czynnik ratujący
Jak rozumieć sens? Sens jest tam, gdzie dana osoba jest niezastąpiona, gdzie nie ma drugiego, który mógłby daną osobę zastąpić. Sens każdego człowieka jest unikatowy i nigdy nie wymaga od człowieka więcej niż ten może dać. Stąd tak ważne jest pomóc młodym ludziom odnaleźć wartość, która jest dla nich ważna. Która poniesie ich przez życie i trudne momenty. Jeśli będą wiedzieli dokąd zmierzają, to nawet gdy się potkną, czemuś ulegną, to wrócą na właściwe tory.
Mentalna apteczka działa więc jak bufor między impulsem a działaniem. Dobrze jeśli tym buforem będzie świadomość wolności i odpowiedzialności. To znaczy, że w obliczu różnych sytuacji i wobec zalewu emocji oni mogą się tym emocjom nie poddać. Nie są wolni od przeżywanych emocji. Jednak mogą wybrać swoją postawę, czyli poddanie się im lub przeciwstawienie się. Konieczne jest uświadamianie młodym odpowiedzialności, którą poniosą (czy im się to podoba czy nie), za decyzje które podejmują.
Jak działa mózg w sytuacji kryzysowej?
Jednym z powodów, dla których tak trudno „zachować się rozsądnie” w trudnych chwilach, jest sposób działania mózgu. W sytuacji przeciążenia emocjonalnego mózg działa w trybie uproszczonym. Dominują szybkie, automatyczne reakcje. Sapletta-Lewandowska tłumaczy, dlaczego tak ważne jest w tym zakresie wsparcie młodego człowieka. „Ważne jest wskazywanie na konieczność, aby nie od razu działać, ale się wstrzymać, poczekać, poszukać pomocy. Tutaj potrzebny jest mądry dorosły, do którego młody może się zwrócić, a ten przywoła mu kierunek i sens jego życia.”
Właśnie dlatego mentalna apteczka musi być prosta. Raczej o rzeczy, które są łatwo dostępne, znane i niewymagające dużego wysiłku. Takie, które można wykonać nawet wtedy, gdy trudno się skupić. Gotowa lista konkretnych działań eliminuje konieczność zastanawiania się „co zrobić”.
Źródła:
https://www.childline.org.uk/toolbox/mental-health-first-aid-kit
Joanna Sapletta-Lewandowska: psycholożka dzieci i młodzieży, od ponad 15 lat pracuje terapeutycznie z dziećmi, nastolatkami i ich rodzinami. Wspiera młodych pacjentów m.in. w trudnościach emocjonalnych, problemach szkolnych oraz w relacjach rówieśniczych. W swojej praktyce łączy sprawdzone metody pracy z indywidualnym podejściem. Prowadzi pracownie malarską „Malort. Miejsce spontaniczności i entuzjazmu.” oraz uczestniczy w obozach wędrownych dla młodzieży. Prowadzi praktykę w Gdyni.
Katarzyna Czaplicka-Faryna: prezes zarządu Fundacji Dzieci Rodzice Szkoła, pedagog, edukator profilaktyki uzależnień, na co dzień pracuje z dziećmi, młodzieżą, młodymi dorosłymi, rodzicami i całymi rodzinami w Warszawie. W szkołach realizuje programy rekomendowane z zakresu profilaktyki uniwersalnej (“Unplugged”, “Program Domowych Detektywów – Jaś i Małgosia na tropie”, “Fantastyczne Możliwości” i inne). W fundacji prowadzi rekomendowany program FreD goes net z zakresu profilaktyki selektywnej i wskazującej – dla młodzieży eksperymentującej, przyłapanej na używaniu lub używającej szkodliwie substancji psychoaktywnych. Prowadzi szkolenia dla nauczycieli, pedagogów i psychologów na realizatorów programów rekomendowanych: “Wspólne kroki w cyberświecie”, “Szkolna Interwencja Profilaktyczna”.
Czytaj też: Co powinno znaleźć się w apteczce pierwszej pomocy emocjonalnej? Ekspertki wskazują 5 elementów
Zostaw swój komentarz:
Mogą Cię zainteresować:
Dodaj komentarz