Alkohol jako fałszywy mediator relacji. Kiedy kieliszek zaczyna pośredniczyć w bliskości

Alkohol bardzo często pojawia się tam, gdzie pojawiają się relacje. Towarzyszy randkom, spotkaniom z przyjaciółmi, rodzinnym uroczystościom, rozmowom po trudnym dniu. Pomaga „przełamać lody”, rozluźnić atmosferę, czasem ułatwia powiedzenie czegoś, na co na trzeźwo brakuje odwagi. Problem zaczyna się wtedy, gdy z dodatku do relacji staje się jej warunkiem. Para potrafi spokojnie porozmawiać dopiero przy winie, przyjaciele nie wyobrażają sobie spotkania bez piwa, a trudne tematy są odkładane do wieczora, kiedy można nalać sobie drinka. Alkohol zaczyna wówczas pełnić funkcję swoistego mediatora: reguluje dystans, napięcie, bliskość i sposób prowadzenia konfliktów. O tym, dlaczego jest to mechanizm ryzykowny i jak rozpoznać, że alkohol zaczyna zastępować kompetencje relacyjne, rozmawiamy z Elżbietą Grabarczyk-Ponimasz, psychologiem i specjalistką psychoterapii uzależnień z ponad 20-letnim doświadczeniem.

Redakcja: Co właściwie oznacza określenie „alkohol jako mediator relacji”?

Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz: Używam tego określenia, żeby pokazać sytuację, w której alkohol zaczyna pośredniczyć pomiędzy ludźmi. Nie jest już tylko napojem wypitym podczas spotkania, ale czymś, co pozwala osiągnąć określony stan w relacji. Dopiero po alkoholu łatwiej rozmawiamy, jesteśmy czulsi, mniej skrępowani, bardziej otwarci albo mamy odwagę poruszyć trudny temat. Może się pojawić przekonanie: „na trzeźwo nie potrafimy ze sobą rozmawiać, ale przy winie jakoś nam idzie”. Alkohol zaczyna więc regulować nie tylko emocje pojedynczej osoby, ale również emocjonalny dystans pomiędzy ludźmi. I właśnie tutaj pojawia się problem. Jeżeli coraz częściej potrzebujemy substancji, żeby osiągnąć bliskość, spontaniczność czy poczucie swobody, możemy stopniowo przestać rozwijać umiejętność osiągania tych stanów bez niej.

Czy alkohol rzeczywiście może sprawić, że ludzie poczują się sobie bliżsi?

Może, przynajmniej krótkoterminowo. Alkohol zmniejsza samokontrolę, obniża napięcie i może ograniczać koncentrację na sygnałach, które normalnie hamują nasze zachowanie. Człowiek mniej zastanawia się nad tym, jak zostanie oceniony, łatwiej coś o sobie opowiada, może być bardziej ekspresyjny. W określonych warunkach subiektywnie odczuwana bliskość rzeczywiście może się zwiększyć.

Subiektywnie wspólne epizody picia mogą wiązać się ze wzrostem poczucia intymności w kolejnych godzinach. To nie znaczy, że alkohol buduje dobrą relację. Może jednak chwilowo zmieniać sposób jej przeżywania.

Prawdziwa bliskość wymaga przecież czegoś więcej niż obniżenia zahamowań. Wymaga zaufania, zdolności do ujawniania siebie, tolerowania różnic, słuchania drugiej osoby i pozostawania w kontakcie także wtedy, gdy rozmowa jest niewygodna. Jeżeli tę pracę zaczyna wykonywać za nas alkohol, możemy mieć poczucie bliskości bez rozwijania kompetencji potrzebnych do jej utrzymania.

Czyli można pomylić rozhamowanie z intymnością?

Zdecydowanie. To bardzo ważne rozróżnienie. Powiedzenie komuś czegoś bardzo osobistego nie musi jeszcze oznaczać bliskości. Intymność nie polega wyłącznie na intensywności odsłonięcia siebie. Ważne jest również bezpieczeństwo, wzajemność, możliwość przyjęcia reakcji drugiej osoby i odpowiedzialność za to, co się ujawnia.

Po alkoholu granica może się przesunąć. Człowiek mówi więcej, szybciej, czasem bardziej emocjonalnie. Następnego dnia może pojawić się dyskomfort: „dlaczego ja mu to wszystko powiedziałam?”, „nie chciałem jeszcze o tym mówić”. Chwilowe poczucie niezwykłego porozumienia nie zawsze znajduje później potwierdzenie w trzeźwej relacji. Warto więc zapytać siebie: czy alkohol pomaga mi ujawnić coś, co i tak potrafiłbym powiedzieć tej osobie na trzeźwo, czy dopiero dzięki niemu w ogóle jestem zdolny do bliskości? To są dwie zupełnie różne sytuacje.

A co z parami, które mówią: „najlepiej rozmawia nam się przy winie”?

Sama taka sytuacja jeszcze o niczym nie przesądza. Znaczenie ma to, co dzieje się bez alkoholu. Jeżeli para potrafi rozmawiać również na trzeźwo, wspólnie wypite wino może być po prostu elementem spotkania. 

Jeżeli jednak wszystkie ważne rozmowy odbywają się dopiero po alkoholu, warto się temu przyjrzeć. Może się bowiem wytworzyć bardzo prosty mechanizm uczenia się: napięcie w relacji – alkohol – rozmowa – chwilowa ulga. Następnym razem, kiedy pojawi się trudny temat, łatwiej będzie powtórzyć ten sam schemat. Z czasem człowiek może wręcz zacząć odczuwać, że bez alkoholu nie potrafi powiedzieć partnerowi o swoich potrzebach, złości czy rozczarowaniu. To szczególnie istotne, ponieważ niektóre problemy w relacji wymagają właśnie zdolności pozostania przy trudnych emocjach. Trzeba umieć usłyszeć coś nieprzyjemnego, wytrzymać napięcie, zastanowić się nad odpowiedzią. Alkohol może to napięcie chwilowo zmniejszyć, ale nie uczy żadnej z tych umiejętności.

Czy alkohol może też zmieniać sposób, w jaki para się kłóci?

Tak, i tutaj dochodzimy do drugiej strony tego mechanizmu. Alkohol może ułatwić powiedzenie „kocham cię”, ale może też ułatwić powiedzenie rzeczy raniących. Jednym z dobrze opisanych mechanizmów jest tzw. krótkowzroczność alkoholowa. Pod wpływem alkoholu zawęża się pole uwagi. Silniej reagujemy na bodźce najbardziej wyraziste w danym momencie, a trudniej uwzględniamy informacje, które mogłyby nasze zachowanie zahamować.

Wyobraźmy sobie konflikt. Partner wypowiada zdanie, które odbieramy jako atak. Na trzeźwo możemy jednocześnie pamiętać, że jest zdenerwowany, że znamy się od wielu lat, że może źle się wyraził albo że eskalowanie konfliktu nie ma sensu. Po alkoholu uwaga może skupić się przede wszystkim na jednym komunikacie: „zaatakował mnie”. Reakcja staje się bardziej impulsywna. Dlatego alkohol nie jest dobrym narzędziem rozwiązywania konfliktów. Może obniżyć napięcie, ale może również osłabić zdolność do uwzględniania perspektywy drugiej osoby i konsekwencji własnych słów.

Czy można powiedzieć, że alkohol zaczyna wtedy regulować całą relację, a nie tylko osobę?

Tak. I to jest chyba najciekawszy element tego zjawiska. Zwykle mówimy o alkoholu jako regulatorze emocji pojedynczego człowieka: piję, żeby zmniejszyć lęk, napięcie czy smutek. Tymczasem w parze albo grupie alkohol może regulować cały system relacyjny. Może wyznaczać moment bliskości: „wieczorem otworzymy wino i wreszcie pobędziemy razem”. Albo służyć do rozładowania konfliktu: „napijmy się i przestańmy się kłócić”. Może umożliwiać czułość, seks, rozmowę albo przeprosiny. Z czasem powstaje układ, w którym pewne formy kontaktu są dostępne niemal wyłącznie po alkoholu. Wtedy warto już bardzo wyraźnie zadać pytanie: czego nie potrafimy zrobić razem na trzeźwo? Rozmawiać? Odpoczywać? Okazywać sobie czułości? Milczeć bez napięcia? Mówić o seksie? Przepraszać? Rozwiązywać konflikt? Odpowiedź może powiedzieć o funkcji alkoholu w relacji znacznie więcej niż sama liczba wypijanych kieliszków.

Czy dotyczy to tylko par?

Nie. Podobny mechanizm może funkcjonować w grupach przyjaciół, rodzinach czy środowisku zawodowym. Są grupy, w których alkohol jest niemal obowiązkowym elementem kontaktu. Spotkanie bez niego wydaje się niezręczne, nudne albo „niepełne”. Wtedy substancja zaczyna pełnić również funkcję społeczną: daje gotowy scenariusz bycia razem.

Ludzie sięgają po alkohol z różnych powodów. Można wyróżnić między innymi picie dla wzmocnienia pozytywnych emocji, picie społeczne, picie w celu radzenia sobie z trudnymi emocjami oraz picie związane z potrzebą dostosowania się do grupy. To ważne, bo ta sama ilość alkoholu może pełnić zupełnie inną funkcję u dwóch osób.

W grupie szczególnie łatwo nie zauważyć, że alkohol stał się warunkiem przynależności. Człowiek może nie mieć ochoty pić, ale jednocześnie obawiać się, że bez tego przestanie uczestniczyć w czymś ważnym.

Jak rozpoznać, że alkohol z dodatku do relacji stał się jej mediatorem?

Dobrym eksperymentem jest świadome usunięcie go na jakiś czas z sytuacji, w których zwykle się pojawia, i obserwowanie tego, co się dzieje. Nie chodzi nawet o natychmiastowe podejmowanie decyzji dotyczącej abstynencji. Chodzi o zdobycie informacji o sobie i relacji. Można umówić się na kilka spotkań bez alkoholu. Zorganizować kolację, podczas której nie będzie wina. Porozmawiać o trudnej sprawie przed otwarciem butelki, a nie po dwóch kieliszkach. Spotkać się ze znajomymi w miejscu, w którym picie nie jest centralnym elementem sytuacji. Warto wtedy obserwować nie tylko głód alkoholu, ale również emocje. Czy pojawia się niezręczność? Nuda? Napięcie? Czy nagle nie wiadomo, o czym rozmawiać? Trudniej okazywać czułość? Czy spotkanie wydaje się mniej wartościowe? To bardzo ważne informacje. Pokazują, jakie zadania relacyjne wykonywał dotychczas alkohol.

Co można zrobić, jeśli odkryjemy, że rzeczywiście bez alkoholu jest nam ze sobą trudniej?

Przede wszystkim nie traktowałabym tego odkrycia jako dowodu, że relacja jest zła. Raczej jako informację, że pewne kompetencje wymagają rozwinięcia. Jeżeli trudno nam rozmawiać bez alkoholu, można uczyć się rozmowy. Jeśli trudno odpoczywać razem, warto szukać innych form wspólnego spędzania czasu. Jeżeli alkohol pomagał mówić o emocjach, można ćwiczyć ich nazywanie i komunikowanie na trzeźwo.

Pomocne jest również rozdzielenie funkcji, które wcześniej zostały połączone. Spotkanie nie musi oznaczać picia. Bliskość nie musi wymagać rozhamowania. Konflikt nie musi kończyć się wspólnym drinkiem, który pozwoli zapomnieć o problemie bez jego rozwiązania.

Warto także ćwiczyć prostą zasadę: ważnych rozmów nie prowadzimy pod wpływem alkoholu. Jeżeli temat jest istotny, dobrze wrócić do niego na trzeźwo, nawet jeśli pojawił się podczas picia. Pozwala to sprawdzić, czy potrafimy podtrzymać kontakt z tym, co zostało powiedziane, także bez chemicznego obniżenia napięcia.

A kiedy warto już pomyśleć o konsultacji ze specjalistą?

Wtedy, kiedy alkohol przestaje być opcją, a staje się warunkiem. Jeżeli ktoś nie potrafi się rozluźnić z partnerem bez picia, nie wyobraża sobie seksu na trzeźwo, potrzebuje alkoholu przed trudną rozmową albo każda próba rezygnacji z niego prowadzi do napięcia i konfliktu, warto przyjrzeć się temu ze specjalistą. Szczególnie niepokojąca jest sytuacja, w której człowiek wie już, że alkohol powoduje problemy w relacji, a mimo to nadal po niego sięga. To może oznaczać, że nie mówimy już wyłącznie o społecznym zwyczaju czy rytuale, ale o rozwijającym się problemie związanym z używaniem.

Najważniejsze pytanie brzmi więc nie tylko: „ile pijemy?”, ale również: „co alkohol robi za nas?”. Jeżeli odpowiada za rozmowę, bliskość, odpoczynek, seks, rozładowywanie konfliktów i poczucie przynależności, przejął bardzo dużą część funkcji, które w zdrowej relacji powinniśmy stopniowo nauczyć się pełnić sami. Alkohol może na kilka godzin skrócić dystans między ludźmi. Nie potrafi jednak zbudować za nich relacji.

Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz – psycholog z ponad 20-letnim doświadczeniem w pracy terapeutycznej i szkoleniowej, certyfikowana specjalistka psychoterapii uzależnień i mediatorka. Autorka książek, e-booków oraz licznych artykułów popularyzujących wiedzę z zakresu psychologii i psychoterapii, a szczególnie przeciwdziałania dyskryminacji i przemocy. Obecnie pracuje w Poradni Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia na warszawskim Mokotowie oraz prowadzi własną praktykę terapeutyczną, w której udziela wsparcia osobom znajdującym się w kryzysowych momentach życia, borykających się żałobą, trudnościami z podejmowaniem decyzji, a także z uzależnieniami i współuzależnieniem.