Jak powinna wyglądać zdrowa relacja terapeuty z pacjentem

“Korzystając ze wsparcia psychologicznego w uczciwy sposób, pacjent widzi efekty swojej pracy, odzyskuje poczucie sprawczości, siłę do działania i wiarę w siebie. Natomiast gdy polega wyłącznie na terapeucie, bez zaangażowania, nic się nie zmienia. Pacjent tkwi w starych mechanizmach i jego życie nie poprawia się na lepsze”. O budowaniu zdrowej relacji terapeuty z pacjentem mówi Katarzyna Stefanowicz-Muzylak, certyfikowana terapeutka uzaleznień. 

Redakcja: W jaki sposób terapeuta może unikać tworzenia „emocjonalnej zależności” z pacjentem? 

Katarzyna Stefanowicz-Muzylak: Bliskość w terapii jest ważna, ale relacja z pacjentem powinna być przede wszystkim bezpieczna. Pacjent powinien ufać terapeucie, ale jednocześnie znać jego rolę i rozumieć, że nie jest to przyjaciel, lecz osoba przygotowana do profesjonalnej pomocy.

Czasem pacjent stosuje przeniesienie i nieświadomie przenosi swoje pragnienia i oczekiwania z poprzednich relacji na terapeutę. W takich sytuacjach przypominam pacjentowi, że jestem inną osobą niż osoby z jego przeszłości. Szanuję jego uczucia, ale pokazuję, jak odróżniać emocje wynikające z przeszłości od tych, które pojawiają się w teraźniejszości.

Pacjent może lubić swojego terapeutę, i nie ma w tym nic złego, dopóki przestrzegane są granice. Jeśli jednak idealizuje terapeutę, nadmiernie go komplementuje lub próbuje kontaktować się poza sesjami, należy reagować stanowczo, ale asertywnie. Nasza postawa kształtuje również postawę pacjenta i zdrowy charakter relacji.

Czasem zdarza się też sytuacja odwrotna: terapeucie może podobać się pacjent lub czuć wobec niego szczególną sympatię. Wtedy warto uczciwie omówić sytuację, korzystając z superwizji. Należy dostosować swoje zachowanie: precyzyjnie dobierać słowa, wzmacniać granice i pamiętać, że brak takiej świadomości może zaszkodzić procesowi terapii. Pacjent może inspirować się swoim terapeutą, ale nie powinien na nim całkowicie polegać, gloryfikować go ani stawiać ponad rolę, jaką pełni. Najważniejsze jest trzymanie się zasad: niezajmowanie pacjenta własnymi sprawami, aby nie odwracać uwagi od głównego celu terapii.

Jak zatem odróżnić potrzebę wsparcia psychologicznego od nadmiernego polegania na terapeucie? 

Myślę, że przy wsparciu psychologicznym pacjent odkrywa nowe perspektywy, podczas systematycznych spotkań samodzielnie dochodzi do rozwiązań, widzi efekty i zyskuje motywację do dalszej pracy nad sobą.

Natomiast gdy pacjent zaczyna wyłącznie polegać na terapeucie, nie bierze odpowiedzialności za własne decyzje i szuka przyczyn problemów poza sobą – jest to wygodniejsze, ale nieefektywne. Często pojawiają się wówczas opinie typu: „ten terapeuta jest zły, tylko słucha, nie wspiera mnie”. Rolą terapeuty jest towarzyszenie i podążanie za pacjentem, a nie rozwiązywanie jego problemów.

Kiedy pacjent mówi: „zrobiłem, jak pani mówiła”, koryguję jego słowa. To jego interpretacja lub nadinterpretacja i musi wiedzieć, że to on decyduje i wybiera, a nie ja. Nie pozwalam pacjentowi polegać na moich interpretacjach. Ma czuć odpowiedzialność za to, co usłyszy i jak później postąpi.

Korzystając ze wsparcia psychologicznego w uczciwy sposób, pacjent widzi efekty swojej pracy, odzyskuje poczucie sprawczości, siłę do działania i wiarę w siebie. Natomiast gdy polega wyłącznie na terapeucie, bez zaangażowania, nic się nie zmienia. Pacjent tkwi w starych mechanizmach i jego życie nie poprawia się na lepsze.

Spójrzmy z drugiej strony. Czy terapia może stać się formą kontroli nad pacjentem? 

Terapia nie może mieć nawet takiego założenia. Posługujemy się różnymi technikami, narzędziami, dzięki którym towarzyszymy, pogłębiamy ważne wątki w terapii, a nie kontrolujemy. Jedną z metod jest na przykład dialog motywacyjny, oparty na akceptacji, współczuciu, motywowaniu. Sama ta metoda prowadzi do wydobywania z pacjenta argumentów do zmiany. Jeśli takie zjawisko dzieje się, a terapeuta tego nie dostrzega, pomocna jest superwizja. Na niej otrzymujemy bardzo ważne informacje zwrotne dotyczące relacji z pacjentem, którą omawiamy.

Być może zdarzają się takie sytuacje, gdy terapeuta bądź psycholog pracuje dyrektywnie, ale błędem będzie interpretacja, że przejmuje kontrolę bez oceny pracy terapeutycznej przez superwizora.

A czy język terapeuty może mieć znaczenie? Np. ciągłe nazywanie swego pacjenta przez pryzmat jego problemu? 

Uważam, że diagnozę warto ustalić na początku terapii, aby było wiadomo, jak pracować i z jakim zaburzeniem lub uzależnieniem mamy do czynienia. Jednak częste etykietowanie może prowadzić do poczucia bycia „wadliwym” lub gorszym. Osoba, która ciągle słyszy o swojej diagnozie, zaczyna postrzegać siebie wyłącznie przez jej pryzmat, co może blokować motywację do zmiany. Myśl „już taki jestem” utrudnia podejmowanie nowych działań i wprowadzanie trwałych zmian.

Dodatkowo pacjenci, którzy nadmiernie czytają treści psychologiczne, studiują ulotki leków czy korzystają z farmakoterapii w sposób obsesyjny, mogą wzmacniać swoją diagnozę i etykietę. To z kolei może utrudniać proces psychoterapii, zamiast wspierać go.

Jakie sygnały powinny wzbudzić w nas ostrożność wobec nadmiernego przywiązania do terapii? 

Moim zdaniem, na podstawie własnych doświadczeń, nadmierne przywiązanie do terapeuty jest raczej rzadkie. Mam jednak jedno takie doświadczenie. Pacjentka, która przez kilka lat poszukiwała odpowiedniego terapeuty, w końcu trafiła do mnie, twierdząc, że może mi zaufać. Na początku przychodziła na sesje pełna energii i opowieści.

Po pewnym czasie, gdy kolejny raz złamała zasady kontraktu i musiałam zakończyć z nią współpracę, jej reakcja była skrajna. Była tak pobudzona i oburzona, że wybiegła z gabinetu, jakby odebrano jej coś niezbędnego do życia.

Jednym z sygnałów nadmiernego przywiązania może być idealizowanie terapeuty na początku spotkań przy jednoczesnym dewaluowaniu wcześniejszych terapeutów. Taki pacjent nie podejmuje pracy nad sobą, nie stosuje się do zaleceń, a sama regularność sesji daje mu „haj” i energię, bez faktycznych postępów w terapii.

Jakie strategie mogą pomóc pacjentowi korzystać z terapii w zdrowy i bezpieczny sposób? 

Uważam, że kluczowe jest ustalenie i konsekwentne trzymanie się kontraktu z pacjentem. Chodzi o jasną informację, ile godzin sesji przewidziano, jaki jest maksymalny czas procesu oraz jaki cel zmian jest możliwy do osiągnięcia. Oczywiście nie da się tego bardzo precyzyjnie określić. Każdy pacjent ma inną historię, zasoby i możliwości samopoznania, dlatego ustalenia są indywidualne. W konkretnych nurtach psychoterapeutycznych zwykle określona jest liczba spotkań i czas trwania procesu, o czym informujemy pacjenta.

Kolejną istotną strategią jest utrzymywanie granic, dawanie zaufania, ale nie poufałości. Relacja terapeutyczna powinna opierać się na szacunku, poczuciu bezpieczeństwa i uwadze, przy jednoczesnym zachowaniu porządku i ram: punktualności, regularności sesji oraz konstruktywnej komunikacji. Dzięki temu pacjent uczy się także asertywności. Chodzi o to, by relacja między pacjentem a terapeutą była klarowna i zrozumiała dla obu stron.

Ważna jest także walidacja procesu. Pacjent powinien czuć, że jego uczucia i emocje są respektowane, że nie jest oceniany ani odrzucany. Jednocześnie należy uświadomić, że ten etap ma swój koniec i nie jest to coś złego, lecz wręcz naturalne i oczekiwane w procesie terapeutycznym.

Katarzyna Stefanowicz-Muzylak: Certyfikowana terapeutka uzależnień,  ukończyła Studium Umiejętności Psychologicznych oraz Szkołę Psychoterapii Uzależnień akredytowaną przez Radę ds. Potwierdzania Kwalifikacji Zawodowych Osób Prowadzących Terapię Uzależnienia i Współuzależnienia PARPA. Doświadczenie jako terapeuta zdobywała od roku 2010 w Ośrodku Uzależnień w Miłkowie koło Karpacza, w Centrum Psychoprofilaktyki i Terapii „PRO Maind”, w Centrum Odwykowym na oddziale dziennym terapii uzależnienia od środków psychoaktywnych w Warszawie, przy Zgierska 18a, w prywatnych ośrodkach leczenia, przez ostatnie lata w Konstancinie Jeziornej w ośrodku terapeutyczno detoksykacyjnym „Twój detoks” Rycerska 33. Aktualnie buduje swoje miejsce pracy, na wsi za Warszawą, gdzie będzie organizować warsztaty terapeutyczne promujące i podtrzymujące trzeźwość.