Wzorce używania substancji u kobiet pijących w ciąży. Wyniki badań

Spożywanie alkoholu w czasie ciąży od lat pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego. Nowe, wieloośrodkowe badanie przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych pokazuje jednak, że kluczowym wyzwaniem nie jest wyłącznie sam alkohol, lecz jego częste współwystępowanie z innymi substancjami psychoaktywnymi. Wyniki sugerują, że ponad jedna trzecia kobiet pijących w ciąży sięga jednocześnie po inne używki, co może znacząco zwiększać ryzyko dla rozwijającego się dziecka. 

Analiza opiera się na danych z amerykańskiego projektu badawczego HBCD (HEALthy Brain and Child Development), realizowanego w 27 ośrodkach na terenie USA, do którego uczestniczki rekrutowane były głównie w II i III trymestrze ciąży w ramach opieki prenatalnej oraz programów środowiskowych.

W analizowanej próbie 1426 kobiet w ciąży wykorzystano zarówno dane deklaratywne (wywiady, kwestionariusze), jak i obiektywne biomarkery alkoholu (m.in. etylglukuronid w moczu i paznokciach), co znacząco zwiększa wiarygodność wyników. Na tej podstawie wykazano, że 12,7% uczestniczek spełniało kryteria ponadminimalnej ekspozycji na alkohol w ciąży. W tej grupie aż 37% kobiet używało jednocześnie co najmniej jednej dodatkowej substancji, najczęściej nikotyny i marihuany, rzadziej opioidów. 

Najczęściej obserwowane wzorce obejmowały łączenie alkoholu z marihuaną i/lub nikotyną.Dane te potwierdzają wcześniejsze obserwacje, że tzw. używanie wielosubstancyjne (polysubstance use) jest w ciąży zjawiskiem częstym, a nie marginalnym.

Ekspozycja płodu na substancje

Ekspozycja płodu na alkohol może prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji, w tym do zaburzeń ze spektrum FASD (Fetal Alcohol Spectrum Disorders), obejmujących uszkodzenia mózgu, problemy poznawcze i trudności w funkcjonowaniu społecznym. Jednak połączenie alkoholu z innymi substancjami może dodatkowo nasilać te efekty.

Badania wskazują, że jednoczesna ekspozycja na alkohol i nikotynę lub marihuanę może prowadzić do większych zaburzeń rozwoju niż działanie każdej z tych substancji osobno. W praktyce oznacza to, że klasyczne podejście koncentrujące się wyłącznie na alkoholu może nie oddawać pełnego ryzyka zdrowotnego.

Alkohol a inne substancje

Jednym z najważniejszych wniosków badania jest rozróżnienie dwóch odmiennych wzorców używania alkoholu w ciąży:

• Alkohol bez innych substancji (Alcohol-Only) 
• Alkohol w połączeniu z innymi używkami (Alcohol-Plus) 

Choć oba wzorce są niebezpieczne, ich uwarunkowania okazują się różne.

Kobiety spożywające wyłącznie alkohol częściej charakteryzowały się wyższym statusem społeczno-ekonomicznym. Z kolei używanie alkoholu w połączeniu z innymi substancjami było silniej powiązane z niższym dochodem, korzystaniem z pomocy publicznej oraz większym obciążeniem psychospołecznym.  To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie, ponieważ wskazuje, że nie istnieje jeden uniwersalny profil pacjentki wymagającej wsparcia.

Badanie potwierdziło również silny związek między używaniem substancji w ciąży a zdrowiem psychicznym matki. Zaburzenia takie jak depresja czy ADHD zwiększały ryzyko zarówno picia alkoholu, jak i jego łączenia z innymi substancjami.

W przypadku wzorca wielosubstancyjnego (Alcohol-Plus) związek z depresją był szczególnie wyraźny. Oznacza to, że używanie substancji może pełnić funkcję radzenia sobie z trudnymi emocjami, stresem czy objawami psychicznymi. To znacząco komplikuje proces leczenia.

Rola czynników społecznych i środowiskowych

Wyniki wpisują się w szerszy model rozumienia uzależnień, w którym kluczową rolę odgrywają tzw. społeczne determinanty zdrowia. Czynniki takie jak sytuacja finansowa, dostęp do opieki zdrowotnej, wsparcie społeczne czy doświadczenia przemocy wpływają na ryzyko używania substancji w ciąży.

Jednym z najważniejszych wniosków badania jest potrzeba zmiany podejścia do diagnostyki i wsparcia kobiet w ciąży. W praktyce oznacza to konieczność: rutynowego badania nie tylko spożycia alkoholu, ale także innych substancji,  uwzględniania zdrowia psychicznego jako integralnej części opieki,  dostosowania interwencji do sytuacji społeczno-ekonomicznej pacjentki,  rozwijania opieki zintegrowanej, łączącej leczenie uzależnień, wsparcie psychologiczne i pomoc społeczną. 

Z perspektywy zdrowia publicznego oznacza to konieczność odejścia od uproszczonych komunikatów i wdrażania bardziej złożonych, zindywidualizowanych strategii wsparcia. Tylko takie podejście daje realną szansę na ograniczenie ryzyka dla matek i ich dzieci.

Źródło:

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0376871626000827