Substancje kontrolowane — takie jak opioidy, benzodiazepiny, leki nasenne czy stymulanty — od lat balansują na granicy konieczności leczenia i ryzyka nadużywania. W przypadku dzieci, nastolatków i młodych dorosłych ta równowaga jest szczególnie delikatna, bo okres dorastania to czas zwiększonej podatności na eksperymentowanie, impulsywność i rozwój zaburzeń psychicznych. Duże badanie obejmujące niemal dwie dekady danych z amerykańskiego programu Medicaid pokazuje, jak w praktyce zmieniało się przepisywanie substancji regulowanych młodym pacjentom.
Autorzy skupili się na osobach w wieku od 10 do 29 lat objętych ubezpieczeniem Medicaid w latach 2001–2019, analizując dane z 43 stanów USA. To populacja szczególnie istotna z perspektywy zdrowia publicznego. Osoby korzystające z Medicaid częściej zmagają się z problemami zdrowia psychicznego i zaburzeniami używania substancji. Jednocześnie są silnie zależne od systemowych decyzji dotyczących leczenia. Analiza objęła cztery grupy wiekowe. Od wczesnej adolescencji po późną młodą dorosłość. To pozwoliło uchwycić, jak bardzo różni się praktyka przepisywania leków na poszczególnych etapach rozwoju.
Wprowadzenie do szczegółowych analiz
W ujęciu całościowym dane pokazują wyraźny spadek odsetka młodych osób, którym przepisywano jakąkolwiek substancję kontrolowaną. Najwyższe poziomy przepisywania odnotowano na przełomie pierwszej i drugiej dekady XXI wieku — szczególnie około 2009–2010 roku. Po czym nastąpił systematyczny spadek do 2019 roku. Dotyczyło to zarówno nastolatków, jak i młodych dorosłych. Jednocześnie autorzy podkreślają, że ten „spadek ogólny” maskuje bardzo różne historie poszczególnych klas leków i grup wiekowych.
Opioidy
Najbardziej spektakularne zmiany dotyczyły opioidów. W latach największego nasilenia kryzysu opioidowego niemal co trzeci młody dorosły objęty Medicaid miał w ciągu roku wystawioną receptę na opioid. W kolejnych latach odsetek ten wyraźnie spadł, zarówno u nastolatków, jak i u młodych dorosłych. Autorzy wiążą ten trend z rosnącą świadomością ryzyka uzależnienia i przedawkowań, zaostrzeniem wytycznych klinicznych oraz wdrażaniem programów monitorowania recept. To przykład obszaru, w którym zmiany systemowe i regulacyjne przełożyły się na realną zmianę praktyki klinicznej.
Benzodiazepiny i leki nasenne
Podobny wzorzec dotyczył benzodiazepin i tzw. Z-leków nasennych. Ich przepisywanie rosło we wczesnych latach 2000., a następnie zaczęło systematycznie spadać po 2010 roku. Spadek ten zbiegł się w czasie z ostrzeżeniami regulatorów dotyczącymi ryzyka uzależnienia, zaburzeń poznawczych i — w przypadku łączenia z opioidami — zwiększonego ryzyka zgonu. W grupach najmłodszych benzodiazepiny i leki nasenne były przepisywane rzadko. Autorzy interpretują to jako efekt większej ostrożności wobec leków o ograniczonych dowodach skuteczności w tej populacji.
Stymulanty
Na tym tle wyraźnie wyróżniają się leki stymulujące, stosowane głównie w leczeniu ADHD. W przeciwieństwie do innych substancji regulowanych, ich przepisywanie wzrosło we wszystkich grupach wiekowych, a najbardziej dynamiczny wzrost dotyczył młodych dorosłych. Autorzy łączą ten trend z rosnącą liczbą diagnoz ADHD oraz szerszym uznaniem stymulantów za leczenie pierwszego wyboru. Jednocześnie przypominają, że właśnie w tej grupie wiekowej ryzyko niemedycznego używania i przekazywania leków innym osobom jest szczególnie wysokie.
Gabapentyna
Gabapentyna to lek pierwotnie opracowany jako przeciwpadaczkowy, który dziś jest znacznie częściej stosowany w leczeniu bólu neuropatycznego (np. w przebiegu cukrzycy, półpaśca, uszkodzeń nerwów) oraz jako lek wspomagający w niektórych zaburzeniach neurologicznych. Działa poprzez wpływ na kanały wapniowe w układzie nerwowym, co zmniejsza pobudliwość neuronów i łagodzi przewodzenie sygnałów bólowych. W praktyce klinicznej bywa też stosowana „off-label”, m.in. w leczeniu lęku, bezsenności czy objawów odstawiennych. Właśnie ten szeroki zakres zastosowań sprawił, że jej przepisywanie znacząco wzrosło w ostatnich latach.
Choć formalnie nie wszędzie jest ona klasyfikowana jako substancja kontrolowana, coraz częściej pojawiają się dane o jej nadużywaniu. Zwłaszcza w połączeniu z opioidami. W badanym okresie coraz więcej stanów zaczęło obejmować gabapentynę dodatkowymi mechanizmami kontroli. To pokazuje, jak dynamicznie zmienia się krajobraz farmakoterapii i ryzyk z nią związanych.
Wnioski z badania
Autorzy podkreślają, że choć ogólny spadek przepisywania substancji regulowanych można uznać za pozytywny sygnał, nie oznacza on końca ryzyka. Część młodych osób nadużywa leków, które otrzymały legalnie na receptę, a własna recepta pozostaje jednym z najczęstszych źródeł substancji wykorzystywanych niemedycznie. Dlatego kluczowe znaczenie ma nie tylko decyzja o przepisaniu leku, ale też regularne monitorowanie, rozmowa o ryzyku uzależnienia, edukacja dotycząca przechowywania i utylizacji leków oraz wczesne wychwytywanie sygnałów problemowego używania.
Badanie obejmuje okres do 2019 roku, a więc nie uwzględnia zmian związanych z pandemią COVID-19. Niemniej dwie dekady danych z Medicaid pokazują, że praktyka przepisywania substancji regulowanych młodym pacjentom w USA uległa istotnym zmianom: mniej opioidów i leków uspokajających, więcej stymulantów. Z perspektywy profilaktyki to jasny sygnał, że ostrożniejsze przepisywanie działa, ale nie zwalnia z konieczności stałego monitorowania i pracy z ryzykiem — szczególnie w grupie młodych ludzi.
Źródło:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0376871625004284
Zostaw swój komentarz:
Dodaj komentarz