Substancje psychoaktywne a poczucie bycia „sobą”

Narkotyk może dawać więcej niż euforię. Dla części osób staje się sposobem doświadczania siebie: po substancji łatwiej rozmawiać, nawiązywać relacje, wyrażać emocje, podejmować decyzje, stawiać granice albo czuć się atrakcyjnym i pewnym siebie. Pojawia się wtedy przekonanie: „dopiero po narkotyku jestem naprawdę sobą”. Po odstawieniu problemem bywa więc nie tylko głód czy zmiana stylu życia. Człowiek obawia się, że wraz z narkotykiem stracił odwagę, spontaniczność, seksualność czy zdolność do kontaktu z innymi. O tym, jak narkotyki mogą splatać się z tożsamością, rozmawiamy z Katarzyną Andrzejewską, psycholog, specjalistką psychoterapii uzależnień.

Redakcja: Czy pacjenci rzeczywiście mówią, że pod wpływem substancji czują się bardziej sobą?

Katarzyna Andrzejewska: Tak. Nie zawsze chodzi o to, że po substancji czują się lepiej. To może być doświadczenie: „normalnie jestem spięty, wycofany, wszystkiego się boję, a wtedy jestem taki, jaki chciałbym być”. Albo: „wreszcie potrafię rozmawiać z ludźmi”, „umiem powiedzieć, czego chcę”, „nie analizuję każdego słowa”.

Narkotyk zaczyna wtedy pełnić funkcję nie tylko regulatora emocji, ale także obrazu siebie. Człowiek może zacząć dzielić siebie na dwie wersje: trzeźwą – niepewną, zahamowaną – i tę po substancji – odważną, spontaniczną, atrakcyjną. Zwykle zaczyna preferować tę drugą.

Czy ta wersja „po” jest nieprawdziwa?

Nie powiedziałabym tego. Jeżeli ktoś po substancji jest bardziej rozmowny albo łatwiej okazuje czułość, nie znaczy, że narkotyk stworzył te cechy z niczego. Mogą już w nim istnieć, tylko na trzeźwo dostęp do nich ogranicza lęk, wstyd, nadmierna samokontrola czy obawa przed oceną.

Problem pojawia się, gdy człowiek wyciąga wniosek: „bez narkotyku taki nie jestem i nigdy nie będę”. W terapii warto więc oddzielić cechę czy potrzebę należącą do człowieka od chemicznej drogi, którą nauczył się do niej docierać. Jeśli po narkotyku łatwiej było komuś mówić o uczuciach, warto zapytać: co na trzeźwo blokuje dostęp do tej otwartości i jak można go odzyskać bez substancji?

Dlaczego doświadczenie „wreszcie jestem sobą” może tak silnie przywiązywać do substancji?

Bo dotyczy czegoś ważniejszego niż przyjemność. Wyobraźmy sobie osobę, która na spotkaniach stoi z boku, boi się odezwać i analizuje reakcje innych. Po narkotyku rozmawia, flirtuje, tańczy, inicjuje kontakt. Do tego słyszy: „świetnie się z tobą rozmawia”. To także społeczne potwierdzenie: „taki jestem akceptowany”. Jeżeli takich doświadczeń jest wiele, narkotyk może zostać włączony w sposób myślenia o własnej tożsamości. Bez niego człowiek nie tylko czuje się gorzej. Ma wrażenie, że traci dostęp do wartościowej wersji siebie.

Czy chodzi przede wszystkim o odwagę i kontakty z ludźmi?

Nie. Dla jednej osoby najważniejsza będzie odwaga społeczna, dla innej seksualność, spontaniczność czy kreatywność. Do tego dochodzi środowisko: grupa ludzi, miejsca, rytuały i sposób spędzania czasu. Odstawienie może więc oznaczać nie tylko rezygnację z narkotyku, ale też utratę przynależności i konieczność odpowiedzi na pytanie: „do kogo teraz należę?”.

Co dzieje się po odstawieniu?

Człowiek może spotkać się z wersją siebie, której przez długi czas nie znał. Jeśli przez kilka lat niemal każda impreza, randka, seks czy trudna rozmowa odbywały się pod wpływem substancji, może nie wiedzieć, jak funkcjonuje w tych sytuacjach na trzeźwo. Pojawia się lęk: „czy będę jeszcze umiał rozmawiać z ludźmi?”, „czy ktokolwiek będzie mnie lubił?”, „czy seks będzie dobry?”, „czy będę potrafił się bawić?”. Pacjent może jeszcze nie mieć doświadczeń potwierdzających, że poradzi sobie bez substancji. Potrzebuje nie zapewnień, ale możliwości stopniowego sprawdzania, kim jest i co potrafi na trzeźwo.

Można więc mówić o kryzysie tożsamości?

U części osób tak, choć nie jest to obowiązkowy etap zdrowienia. Jeśli przez lata obraz siebie był związany z używaniem, samo odstawienie nie odpowiada na pytanie, co ma się znaleźć w tym miejscu. Człowiek zaczyna więc sprawdzać, co rzeczywiście lubi, jak chce budować relacje i jakie cechy chce rozwijać bez substancji.

Co najbardziej utrudnia wtedy odnalezienie siebie?

Idealizowanie siebie po narkotyku i surowe ocenianie siebie na trzeźwo. Pacjent porównuje kilka lat doświadczeń z substancją z kilkoma tygodniami abstynencji i mówi: „bez narkotyku jestem nudny”.

To nierówne porównanie. Pierwsza trzeźwa randka może być niezręczna, a na imprezie człowiek może nie wiedzieć, co ze sobą zrobić. Nie dowodzi to, że jego „prawdziwe Ja” jest nudne, tylko że pewnych umiejętności długo nie ćwiczył bez substancji. Jeśli uzna trudności za dowód, że „bez narkotyku nie jestem sobą”, powrót do używania może zacząć wyglądać jak odzyskanie siebie.

Jak pracuje się terapeutycznie z takim przekonaniem?

Najpierw warto je rozłożyć na części. Co dokładnie oznacza „jestem sobą”? Jestem bardziej rozmowny? Odważniejszy? Łatwiej okazuję emocje? Mniej boję się oceny? Potrafię stawiać granice?

Kiedy rozbijemy ogólne przekonanie na konkretne zachowania, pojawiają się konkretne obszary pracy. Jeśli problemem jest lęk przed oceną, można pracować z lękiem. Jeżeli pacjent nie potrafi stawiać granic, może się tego uczyć. Jeśli substancja umożliwiała mu mówienie o emocjach, można rozwijać tę umiejętność na trzeźwo.

Potem warto sprawdzać te przekonania w rzeczywistości. Zamiast tylko dyskutować z myślą „bez narkotyku nie potrafię poznawać ludzi”, pacjent stopniowo zdobywa nowe doświadczenia: „byłem spięty, ale dałem radę”.

A jeśli ktoś rzeczywiście odkrywa, że na trzeźwo jest inny?

To może być prawda. Celem terapii nie jest udowodnienie, że będzie dokładnie taki sam jak po narkotyku. Może okazać się spokojniejszy, bardziej introwertyczny, mniej skłonny do ryzyka.

Zaczyna się wtedy odróżnianie tego, kim chcę być, od tego, kim przyzwyczaiłem się być pod wpływem substancji. „Odwaga” mogła oznaczać ryzyko, którego na trzeźwo nie chce podejmować, a „spontaniczność” – przekraczanie własnych granic. Pytamy więc: co chcę zachować, czego nauczyć się na trzeźwo, a czego już nie potrzebuję?

Czyli zdrowienie nie musi oznaczać powrotu do osoby sprzed tego doświadczenia?

Nie. Szczególnie jeśli używanie zaczęło się wcześnie. Do kogo miałby wrócić dwudziestopięciolatek, który zaczął regularnie używać jako nastolatek? Do siebie z piętnastego roku życia?

Bardziej adekwatne jest myślenie o budowaniu siebie niż odzyskiwaniu dawnej, „prawdziwej” wersji. Człowiek także podczas zdrowienia odkrywa potrzeby, relacje i własne granice. Ważniejsze od pytania „kim byłem przed narkotykami?” może być: „kim chcę być teraz?”.

Jak można zacząć odzyskiwać takie poczucie siebie?

Można wypisać cechy cenione w sobie po substancji: „byłem odważny”, „byłam otwarta”, „byłem kreatywny”. A potem zapytać: co dokładnie wtedy robiłem? Co blokuje mnie na trzeźwo? Jaki najmniejszy krok mogę wykonać bez narkotyku? Jeśli „odwaga” oznaczała inicjowanie kontaktu, można zacząć od jednej rozmowy. Ważne jest też tworzenie relacji, w których nowa wersja siebie ma gdzie istnieć.

Co powiedziałaby pani osobie, która boi się: „bez substancji już nigdy nie będę sobą”?

Zapytałabym: „A co dokładnie w tamtej wersji siebie było dla ciebie tak ważne?”. Za zdaniem „chcę być sobą” często kryje się konkretna potrzeba: chcę mieć odwagę, być blisko ludzi, mówić, co czuję, przestać się wszystkiego bać, czuć, że do kogoś należę. Narkotyk niekoniecznie stworzył człowieka, którego po odstawieniu już nie ma. Przez pewien czas dawał szybki dostęp do stanów i zachowań, które były dla niego niezwykle ważne. Zdrowienie oznacza uczenie się dostępu do nich bez substancji, czasem wolniej, mniej spektakularnie i z większym lękiem, ale z możliwością rzeczywistego wyboru. Pytanie „kim jestem?” może przez jakiś czas pozostawać bez pełnej odpowiedzi. Nie znaczy to, że coś zostało bezpowrotnie utracone. Może oznaczać, że po raz pierwszy od dawna odpowiedzi nie udziela już narkotyk.

Katarzyna Andrzejewska – psycholog, specjalistka psychoterapii uzależnień oraz psychoterapeutka w trakcie szkolenia. Pracuje z osobami zmagającymi się z uzależnieniem od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, wspierając je w budowaniu trwałej zmiany, rozwijaniu umiejętności regulacji emocji oraz odzyskiwaniu satysfakcji z życia. Współpracuje z Ośrodkiem Readaptacyjno-Rehabilitacyjnym w Anielinie oraz Poradnią Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia w Warszawie.