Neurobiologiczne podtypy zaburzenia używania alkoholu: różnice w profilu klinicznym i cechach pacjentów

Zaburzenie używania alkoholu nie u każdej osoby wygląda tak samo. Podobne nasilenie objawów może wiązać się z impulsywnością i poszukiwaniem nagrody, ale także z nasilonym lękiem, obniżonym nastrojem czy trudnościami w regulowaniu emocji. 

Najnowsze badanie opublikowane w „Molecular Psychiatry” sugeruje, że za tą kliniczną różnorodnością mogą stać również odmienne wzorce funkcjonowania mózgu. Naukowcy wyróżnili dwa neurobiologiczne podtypy AUD (Alcohol Use Disorder), które różniły się organizacją sieci mózgowych i profilem zachowania, choć nie różniły się nasileniem samego zaburzenia ani charakterystyką picia. 

Przebieg badania 

Zaburzenie używania alkoholu jest bardzo zróżnicowane. Różnice dotyczą nie tylko nasilenia picia, lecz także współwystępujących problemów psychicznych, sposobu reagowania na alkohol, mechanizmów podtrzymujących używanie oraz odpowiedzi na leczenie. Zdaniem autorów właśnie ta heterogeniczność może być jednym z powodów, dla których uniwersalne podejście terapeutyczne nie u wszystkich przynosi podobne efekty. 

Analiza objęła 668 uczestników projektu Human Connectome Project. W grupie tej 147 osób spełniało kryteria zaburzenia używania alkoholu: 109 miało łagodne AUD, a 38 umiarkowane lub ciężkie. Badani byli młodymi dorosłymi, ze średnią wieku około 29 lat. 

Naukowcy wykorzystali funkcjonalny rezonans magnetyczny wykonywany w stanie spoczynku. Taki pomiar pozwala ocenić, jak różne obszary mózgu współpracują ze sobą, kiedy człowiek nie wykonuje konkretnego zadania. Badacze nie analizowali pojedynczych rejonów mózgu, a oceniali sposób organizacji całych sieci. 

Najbardziej stabilne rozwiązanie wskazało dwa różne podtypy AUD. Ich istnienie potwierdzano wieloma dodatkowymi analizami, m.in. powtarzając obliczenia na zmienionych próbach oraz wykorzystując drugi dzień skanowania mózgu. 

Podtyp 1: impulsywność, działanie i poszukiwanie nagrody

Pierwszy podtyp charakteryzował się większą integracją sieci sensoryczno-ruchowych, a jednocześnie mniejszą integracją sieci odpowiedzialnych za bardziej złożone funkcje poznawcze, m.in. kontrolę wykonawczą, ocenę znaczenia bodźców, nagrodę czy procesy związane z samoregulacją. 

Jak przełożyć to na zachowanie? Osoby należące do tej grupy wykazywały więcej cech określanych jako eksternalizacyjne. Należą do nich m.in. impulsywność, trudności z hamowaniem reakcji, łamanie reguł czy większa skłonność do działań nastawionych na szybką nagrodę.

Autorzy zwracają uwagę, że sieci sensoryczno-ruchowe uczestniczą nie tylko w przetwarzaniu informacji zmysłowych i sterowaniu ruchem, ale także w tworzeniu nawyków. Zaburzenia ich współpracy z systemami wyższego rzędu mogą mieć znaczenie dla impulsywnego podejmowania decyzji i automatyzacji zachowań. 

Podtyp 2: negatywne emocje i większa wrażliwość emocjonalna

Drugi podtyp prezentował niemal odwrotny wzorzec. U tych osób stwierdzono większą integrację sieci frontoparietalnej, sieci istotności, sieci stanu domyślnego oraz struktur związanych z nagrodą i emocjami. Jednocześnie mniejsza była integracja sieci sensoryczno-ruchowych. W różnice zaangażowane były także m.in. ciało migdałowate i hipokamp. 

Profil psychologiczny tej grupy również był inny. Osoby te wykazywały przede wszystkim większy negatywny afekt oraz więcej objawów internalizacyjnych, czyli związanych z przeżywaniem trudności „do wewnątrz”: takich jak lęk, przygnębienie czy silniejsze przeżywanie negatywnych emocji. 

Wnioski z badania

Dwa podtypy nie różniły się istotnie pod względem liczby objawów AUD, nasilenia zaburzenia ani charakterystyki używania alkoholu i innych substancji. W obu grupach występowały osoby z łagodnym oraz umiarkowanym lub ciężkim zaburzeniem.  Oznacza to, że podobny obraz kliniczny mógł wiązać się z innym wzorcem funkcjonowania mózgu i odmiennym profilem psychologicznym.

W praktyce dwie osoby mogą więc spełniać podobną liczbę kryteriów AUD, ale mechanizmy podtrzymujące ich problem mogą być różne. U jednej większą rolę może odgrywać impulsywność i poszukiwanie nagrody, u drugiej – negatywny nastrój i trudność w regulowaniu emocji.

Autorzy sugerują, że poznanie neurobiologicznego profilu pacjenta mogłoby w przyszłości pomagać w wyborze terapii. W przypadku podtypu zdominowanego przez impulsywność i poszukiwanie nagrody większe znaczenie mogłyby mieć strategie ukierunkowane na kontrolę zachowania, reagowanie na bodźce wyzwalające chęć picia czy mechanizmy nagrody. W drugim podtypie potencjalnie ważniejsze mogłyby być interwencje skoncentrowane na regulacji emocji, tolerowaniu negatywnego afektu oraz współwystępującym lęku i depresji. 

Podtypy utrzymały się także przy współwystępowaniu problemów z konopiami. Ponownie otrzymali dwa bardzo podobne podtypy. Pierwszy zachował przede wszystkim profil eksternalizacyjny, drugi – profil zdominowany przez negatywny afekt i objawy internalizacyjne. Zdaniem autorów wzmacnia to wiarygodność wyników, ponieważ w praktyce klinicznej współwystępowanie różnych problemów związanych z substancjami jest częste.

Źródło:

https://www.nature.com/articles/s41380-026-03748-4