Czynniki ryzyka kompulsywnego kupowania

Podobnie jak w przypadku wszystkich innych zaburzeń behawioralnych, kompulsywne kupowanie wynika z wielu czynników. Wśród nich wyróżnia się zarówno czynniki zewnętrzne (społeczne), jak i jednostkowe, w tym zmienne socjodemograficzne (np. płeć, wiek, status socjoekonomiczny), cechy osobowości oraz czynniki neurobiologiczne, takie jak poziom serotoniny, który jest związany z działaniem ośrodka nagrody w mózgu.

Czynniki ryzyka kompulsywnego kupowania:

1. Wiek
   • Najbardziej narażone na kompulsywne kupowanie są osoby młodsze. W szczególności osoby w wieku 15-34 lata – stanowią one około 66,6% tej grupy.
   • Zjawisko to nasila się wśród najmłodszych – w grupie 15-17 lat odsetek osób wykazujących symptomy kompulsywnego kupowania wzrósł z 8,5% do 14,1% między 2015 a 2019 rokiem.
2. Płeć
   • Kobiety są bardziej narażone na kompulsywne kupowanie niż mężczyźni. Okazuje się, że 5,2% kobiet i 2,0% mężczyzn wykazuje symptomy kompulsywnego kupowania.
   • Wśród osób z kompulsywnym kupowaniem aż 74,2% stanowią kobiety. Największe różnice widoczne są w grupie wiekowej 25–34 lata, gdzie 11% kobiet, ale tylko 1,3% mężczyzn wykazuje symptomy tego zaburzenia.
3. Społeczno-kulturowe uwarunkowania
   • Kobieca tożsamość często wiąże się z wyglądem zewnętrznym, a zakupy stają się formą wzmocnienia wyobrażenia o sobie. Społeczne oczekiwania dotyczące wyglądu i statusu mogą prowadzić do kompulsywnego kupowania.
4. Status socjoekonomiczny
   • Osoby z wyższym statusem ekonomicznym, zwłaszcza te, które nie posiadają własnych dochodów, są bardziej narażone na kompulsywne kupowanie. Z drugiej strony, problemy finansowe mogą prowadzić do obsesyjnego dążenia do posiadania rzeczy materialnych w celu poprawy samooceny.
5. Cechy osobowościowe
   • Do cech osobowościowych, które mogą sprzyjać uzależnieniu od zakupów, należą:
     • neurotyczność,
     • ugodowość,
     • otwartość na nowe doświadczenia,
     • impulsywność,
     • perfekcjonizm,
     • potrzeba osiągnięć.

Współwystępowanie uzależnień behawioralnych

Kompulsywne kupowanie często współwystępuje z innymi uzależnieniami behawioralnymi. Najczęściej pojawia się dodatkowo:

• problemowe zaangażowanie w pracę (21,8%),
• zaburzenia korzystania z technologii (15,1%),
• uzależnienie od hazardu.

Źródła:

• „Uzależnienia behawioralne”, Lidia Cierpiałkowska, Iwona Grzegorzewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018.
• Raport z badań Fundacji Centrum Badania Opinii Społecznej: „Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych – edycja 2018/2019”.
• „Zaburzenia uprawiania hazardu i inne tak zwane nałogi behawioralne”, Redakcja naukowa: Bogusław Habrat, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2016.