Granica między eksperymentowaniem a kompulsją. Kiedy substancja zaczyna być potrzebna?

Pierwszy kontakt z narkotykami nie przesądza o rozwoju uzależnienia. Ważne jest to, jaką funkcję zaczynają pełnić: czy służą ciekawości i poszukiwaniu doznań, czy stają się sposobem radzenia sobie z napięciem, samotnością, wstydem albo codziennymi obowiązkami. Zmiana może postępować niezauważalnie, bo przez pewien czas narkotyki rzeczywiście przynoszą oczekiwany efekt. Jak rozpoznać moment, w którym wybór zaczyna się zawężać? I dlaczego sama motywacja do używania nie wystarcza do postawienia diagnozy uzależnienia od narkotyków? O tym rozmawiamy z Justyną Chodyną-Kubalą, specjalistką psychoterapii uzależnień i psychoterapeutką pracująca w nurcie poznawczo-behawioralnym.

Redakcja: Gdzie przebiega granica między eksperymentowaniem z narkotykami a rozwijającym się uzależnieniem?

Justyna Chodyna-Kubala: Nie da się wyznaczyć jej przez liczbę użyć ani wskazać jednego przełomowego wieczoru. Wczesne sygnały bywają subtelne: nie chodzi tylko o spektakularne straty, lecz o rosnącą zależność od jednego sposobu reagowania. Eksperymentowanie zwykle wiąże się z ciekawością, poszukiwaniem wrażeń czy wpływem grupy. Z czasem narkotyk może jednak zacząć pełnić funkcję, której wcześniej nie miał: pomagać zasnąć, wytrzymać stres, wejść w relacje albo przestać myśleć o problemach. Wtedy warto się zatrzymać i przyjrzeć nie tylko temu, jak często ktoś używa, ale też co poprzedza użycie i co się po nim zmienia. Sama funkcja, czyli to, co czego służy substancja psychoaktywna, nie stanowi diagnozy. Jest ważną wskazówką, którą trzeba zestawić z kontrolą nad używaniem, konsekwencjami i innymi objawami. To ważne rozróżnienie w pracy terapeutycznej.

Czy to znaczy, że eksperymentowanie zawsze jest niewinne, dopóki nie zmieni się funkcja substancji?

Nie. Pierwsze użycie również może skończyć się zatruciem, wypadkiem czy inną poważną szkodą. Rozróżniamy tu dwa pytania: czy zachowanie jest ryzykowne oraz czy rozwija się uzależnienie. To nie jest to samo. Można narazić zdrowie podczas pojedynczego eksperymentu, nie mając uzależnienia. Można też przez dłuższy czas nie doświadczać widocznego kryzysu, choć sposób używania staje się coraz mniej elastyczny.

Jak wygląda taka zmiana funkcji w codziennym życiu?

Na początku ktoś używa narkotyków przy okazji spotkań ze znajomymi. Po pewnym czasie odkrywa, że pozwalają mu być swobodniejszym, mniej przejmować się oceną. Zaczyna więc sięgać po nie przed każdą imprezą. Następnie także przed randką czy trudną rozmową. Albo ktoś początkowo używa dla przyjemności, a potem coraz częściej po to, żeby wieczorem wyłączyć gonitwę myśli. Kontekst się rozszerza. Narkotyk przestaje być dodatkiem do sytuacji, a staje się warunkiem niezbędnym do poradzenia sobie z nią.

Dlaczego ta przemiana bywa trudna do zauważenia?

Ponieważ z perspektywy osoby używającej rozwiązanie działa. Napięcie spada, rozmowa wydaje się łatwiejsza, przykre myśli cichną. Mózg zapamiętuje związek między sytuacją, użyciem a ulgą. Przy kolejnych powtórzeniach skojarzenie może się utrwalać. W pewnym momencie trudny dzień niemal automatycznie wywołuje myśl o substancji. To właśnie ten automatyzm warto wychwycić, zanim stanie się dominującą odpowiedzią na dyskomfort.

Co ma z tym wspólnego mechanizm wzmocnienia?

W psychologii wzmocnienie negatywne nie oznacza kary. Chodzi o to, że zachowanie utrwala się, ponieważ usuwa coś nieprzyjemnego. Jeśli po użyciu narkotyku maleje lęk, napięcie czy poczucie pustki, rośnie prawdopodobieństwo powtórzenia tego zachowania w podobnej sytuacji. Obok tego działa wzmocnienie pozytywne: przyjemność, pobudzenie, euforia. Z czasem proporcje mogą się zmieniać. Ktoś zaczynał od „chcę poczuć coś przyjemnego”, a coraz częściej myśli: „chcę przestać czuć się źle”. Nie jest to uniwersalny scenariusz, ale klinicznie bardzo częsty.

Czy osoba może nadal uważać, że używa substancji wyłącznie dla przyjemności?

Oczywiście. Deklarowany powód nie zawsze oddaje pełną funkcję zachowania. Ktoś mówi: „lubię się odprężyć”, ale kiedy pytamy, co się dzieje, gdy nie może użyć narkotyku, pojawiają się rozdrażnienie, napięcie albo przekonanie, że wieczór będzie nie do zniesienia. Często sam nie rozpoznaje mechanizmu, bo ten rozwijał się stopniowo. Dlatego pomocne są pytania o konkretne sytuacje, a nie spór o etykietę „uzależnienie”.

Czy o kompulsji świadczy przede wszystkim częstotliwość używania?

Nie. Częstotliwość i ilość mają znaczenie dla oceny ryzyka, ale nie mówią wszystkiego. Istotne jest, czy człowiek potrafi zrezygnować, czy używa dłużej lub więcej, niż planował, czy kontynuuje mimo szkód, czy zaniedbuje inne aktywności, ile czasu zajmuje zdobywanie narkotyków, ich używanie i dochodzenie do siebie. Sama obserwacja, że dana substancja psychoaktywna służy do obniżania napięcia, nie pozwala stwierdzić uzależnienia. Może jednak wskazywać na rosnące zagrożenie.

Co właściwie oznacza utrata elastyczności?

To sytuacja, w której repertuar sposobów reagowania na trudność się kurczy. Kiedyś człowiek mógł po stresującym dniu zadzwonić do bliskiej osoby, pójść na spacer, odpocząć lub przeczekać napięcie. Teraz pierwszą i najbardziej przekonującą odpowiedzią staje się narkotyk. Nie musi używać codziennie. Ważne, że w pewnych sytuacjach coraz trudniej wyobrazić sobie inne rozwiązanie. Warto zapytać: „co zrobię, jeśli dziś nie będę mógł użyć?”. Odpowiedź może pokazać, jak dużo miejsca narkotyki już zajęły.

A co z osobami, które dobrze funkcjonują, pracują i nie mają widocznych problemów?

Dobre funkcjonowanie nie wyklucza problemowego wzorca używania. Obowiązki mogą być wykonywane, a jednocześnie człowiek coraz bardziej polega na narkotyku w regulowaniu napięcia czy kontaktach społecznych. Trzeba sprawdzić fakty: czy pojawiły się szkody, nieskuteczne próby ograniczania, silne pragnienie użycia, zaniedbania lub utrata kontroli. Stereotyp osoby, która „wszystko straciła”, opóźnia rozpoznawanie trudności u tych, którzy nadal pracują i utrzymują relacje.

Czy zmiana funkcji danej substancji może być widoczna wcześniej niż klasyczne objawy uzależnienia?

Tak, bywa wczesnym sygnałem ostrzegawczym. Ktoś jeszcze nie doświadcza poważnych strat, ale zauważa, że bez narkotyku coraz trudniej mu zasnąć, bawić się, rozmawiać albo odpoczywać. To dobry moment na rozmowę i zmianę zachowania. Wczesna interwencja może polegać na rozpoznaniu wyzwalaczy, ograniczeniu używania lub abstynencji, rozwijaniu innych sposobów radzenia sobie i ocenie ryzyka przez specjalistę.

Jak rozmawiać o tym z kimś, kto odpowiada: „przecież mam wszystko pod kontrolą”?

Nie zaczynałabym od udowadniania mu, że jest inaczej. Lepiej zapytać: „w jakich sytuacjach najtrudniej ci nie użyć?”, „co wtedy zyskujesz?”, „czy próbowałeś inaczej?”, „co się dzieje, kiedy odkładasz użycie?”. Takie pytania pomagają zobaczyć zachowanie bez moralizowania. Warto sprawdzić, czy rzeczywiście udaje się postępować zgodnie z własnym planem i czy decyzja nie jest coraz częściej podporządkowana potrzebie natychmiastowej ulgi.

Czy samodzielna przerwa od używania jest dobrym testem?

Może dostarczyć informacji, ale nie jest testem diagnostycznym. Brak trudności podczas przerwy nie wyklucza problemu, a trudności nie zawsze oznaczają uzależnienie. Co ważne, przy regularnym używaniu niektórych substancji, zwłaszcza leków uspokajających z grupy benzodiazepin, nagłe odstawienie może być niebezpieczne. Wtedy należy najpierw skonsultować się z lekarzem. Bezpieczniejszym punktem wyjścia jest obserwowanie sytuacji, emocji, oczekiwań i konsekwencji używania oraz rozmowa ze specjalistą, jeśli pojawiają się sygnały utraty kontroli.

Jakie pytanie postawiłaby pani na koniec osobie, która nie wie, czy jeszcze eksperymentuje?

Zapytałabym: „czy sięgam po substancję, żeby coś przeżyć, czy coraz częściej po to, żeby bez niego nie musieć czegoś przeżywać?”. To pytanie nie daje diagnozy, ale kieruje uwagę na zmianę funkcji. Warto też sprawdzić, czy narkotyk zaczął zastępować umiejętności, relacje i inne źródła ulgi. Granica nie zawsze jest widoczna w jednym wydarzeniu. Czasem najlepiej dostrzega się ją po tym, jak bardzo życie zaczęło organizować się wokół używania. Im wcześniej to zauważymy, tym więcej pozostaje możliwości wyboru.

Justyna Chodyna-Kubala – specjalistka psychoterapii uzależnień i psychoterapeutka pracująca w nurcie poznawczo-behawioralnym. Od wielu lat wspiera osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych oraz ich bliskich w procesie zdrowienia. W swojej pracy pomaga pacjentom rozwijać umiejętności regulacji emocji, odbudowywać poczucie sprawczości i budować trwałą zmianę opartą nie tylko na abstynencji, ale również na poprawie jakości życia. Współpracuje z Poradnią Terapii Uzależnienia i Współuzależnienia przy ul. Belgijskiej 4 w Warszawie.